«Είναι ο κομμουνισμός, ηλίθιε»

 

~Ο Ανδρέας Εμπειρίκος και η ωμή βία της κομμουνιστικής ιδεολογίας~

 

 Γράφει ο Στυλ. Καβάζης

Στις 3 Αυγούστου 1975, έφυγε από τη ζωή στην Κηφισιά ο Ανδρέας Εμπειρίκος, σε ηλικία 74 ετών, ύστερα από μάχη με τον καρκίνο του πνεύμονα. Ο ποιητής, πεζογράφος και ψυχαναλυτής, μία από τις σημαντικότερες μορφές του ελληνικού υπερρεαλισμού, άφησε πίσω του ένα έργο που σημάδεψε τη νεοελληνική λογοτεχνία.Πίσω όμως από την εικόνα του μεγάλου διανοουμένου κρύβεται και μια συγκλονιστική προσωπική εμπειρία η δοκιμασία του στα χρόνια του Εμφυλίου διχασμού, όταν η ιδεολογική σύγκρουση μετατράπηκε σε βία και ο ίδιος βρέθηκε αντιμέτωπος με την ομηρία και τον φόβο του θανάτου.

30 Δεκεμβρίου 1944, πριν μόλις 82 χρόνια η Ελλάδα είχε ήδη απελευθερωθεί από τη γερμανική κατοχή ωστόσο βυθιζόταν με ταχύτητα σε έναν νέο, εσωτερικό ζόφο. Τα Δεκεμβριανά δεν αποτέλεσαν απλώς μια ένοπλη σύγκρουση στην Αθήνα αλλά υπήρξαν η πρώτη ανοιχτή εκδήλωση ενός εμφυλίου πολέμου και, ταυτόχρονα, μια περίοδος συστηματικής πολιτικής τρομοκρατίας, που ασκήθηκε από τον μηχανισμό του ΚΚΕ μέσω του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ.

Την ημέρα εκείνη, στο σπίτι του στην Αθήνα, συλλαμβάνεται ο ποιητής και ψυχαναλυτής Ανδρέας Εμπειρίκος. Δεν ήταν ένοπλος. Δεν είχε συνεργαστεί με τις δυνάμεις Κατοχής. Δεν ανήκε σε αντίπαλη στρατιωτική οργάνωση.

Το «έγκλημά» του ήταν καθαρά ιδεολογικό, μέχρι πριν λίγα χρόνια δήλωνε κομμουνιστής η απομάκρυνσή του όμως και η άρνησή του να υποταχθεί στη μονολιθική κομματική γραμμή ήταν ασυγχώρητη. Στο σταλινικού τύπου σύστημα σκέψης που είχε επιβάλει το ΚΚΕ, αυτό αρκούσε για να χαρακτηριστεί «ταξικός εχθρός».

Η σύλληψη πραγματοποιείται από την ΟΠΛΑ (Οργάνωση Προστασίας Λαϊκών Αγωνιστών), έναν μηχανισμό που λειτουργούσε ως μυστική πολιτοφυλακή, υπεράνω κάθε έννοιας δικαίου. Τα λεγόμενα «λαϊκά δικαστήρια» δεν ήταν παρά προσχηματικές διαδικασίες, χωρίς αποδεικτικά στοιχεία, χωρίς υπεράσπιση, χωρίς καν στοιχειώδη σεβασμό στην ανθρώπινη ζωή. Ο Εμπειρίκος περνά από τέτοιο δικαστήριο στο Περιστέρι, με την απόφαση ουσιαστικά προειλημμένη.

Με την αποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα, στις 5 Ιανουαρίου 1945, ξεκινά ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια των Δεκεμβριανών, οι ατελείωτες πορείες ομήρων θυμίζοντας εποχές Γκούλαγκ. Εκατοντάδες πολίτες, πολλοί από τους οποίους δεν είχαν καμία ενεργό πολιτική δράση, οδηγούνται βίαια εκτός πόλης. Ανάμεσά τους και ο Εμπειρίκος. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν συλληφθεί με το πρόσχημα μιας σύντομης ανάκρισης με ρούχα πόλης, συχνά χωρίς πανωφόρια, με μια κουβέρτα και ελάχιστα προσωπικά αντικείμενα. Δεν επρόκειτο για απλή μεταγωγή, αλλά για πορεία εξόντωσης.

Κατά τη διαδρομή προς τη Βοιωτία και τη Φωκίδα, πραγματοποιούνται εκτελέσεις βάσει ιδεολογικών κριτηρίων. Πρώτοι στοχοποιούνται οι Τροτσκιστές εσωτερικοί εχθροί του σταλινικού κομμουνισμού. Στη συνέχεια, όσοι θεωρούνται «φιλοαγγλικοί», «αντιδραστικοί» ή απλώς ανεπιθύμητοι. Δεν υπάρχουν κατηγορίες με αποδείξεις, δεν υπάρχει δίκη. Υπάρχει μόνο η αυθαίρετη κρίση της πολιτοφυλακής. Πολλοί όμηροι δολοφονούνται καθ’ οδόν. Άλλοι οδηγούνται μέχρι την Άμφισσα, τη Γκιώνα ή και πιο πέρα και δεν επιστρέφουν ποτέ.

Ο Ανδρέας Εμπειρίκος γνωρίζει ότι είναι προγραμμένος. Δεν βιώνει μια απλή ομηρία, αλλά τον τρόμο της αναμονής της εκτέλεσης. Η σωτηρία του έρχεται τυχαία κοντά στη Θήβα, η φάλαγγα διασκορπίζεται ύστερα από επέμβαση βρετανικών αεροσκαφών. Μέσα στο χάος, κατορθώνει να δραπετεύσει. Χωρικοί στο Κακοσάλεσι (σημερινό Αυλώνα) τον κρύβουν απλοί άνθρωποι που επιδεικνύουν περισσότερη ανθρωπιά από εκείνους που μιλούσαν στο όνομα του «λαού».

Η επιστροφή του στην Αθήνα είναι μαρτυρική ξυπόλητος, με πληγές και κρυοπαγήματα στα πόδια, σωματικά και ψυχικά εξαντλημένος. Φέρει επάνω του το ανεξίτηλο αποτύπωμα μιας εποχής όπου η ιδεολογία μετατράπηκε σε απόλυτο κριτή ζωής και θανάτου.

Η περίπτωση του Ανδρέα Εμπειρίκου δεν αποτελούσε κάποια εξαίρεση αλλά ήταν απολύτως ενδεικτική της τότε εποχής. Αποκαλύπτει πώς, στα Δεκεμβριανά, το ΚΚΕ και οι ένοπλοι μηχανισμοί του αντιμετώπισαν τη διαφωνία όχι ως πολιτικό γεγονός, αλλά ως έγκλημα προς εξόντωση. Δείχνει πώς ο κομμουνισμός εκείνης της περιόδου, πιστός στη σταλινική του μήτρα, δεν δίστασε να στραφεί ενάντια σε άοπλους πολίτες, διανοούμενους και ανθρώπους του πνεύματος.

Η μνήμη αυτών των γεγονότων δεν είναι ζήτημα εκδίκησης. Είναι ζήτημα ιστορικής αλήθειας. Γιατί χωρίς την αναγνώριση αυτής της βίας, χωρίς την καταδίκη της ιδεολογικής τύφλωσης που τη γέννησε, η ιστορία κινδυνεύει να επαναληφθεί. Και τότε, για άλλη μια φορά, πρώτος θα πληρώσει ο άνθρωπος.