Ενα ταξίδι στη Χαλκιδική, με προορισμό την πατριαρχική και σταυροπηγιακή Μονή Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στην Ορμύλια, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο οργανωμένα γυναικεία κοινόβια του ορθόδοξου ελληνικού μοναχισμού και μετόχι της Μονής Σιμωνόπετρας Αγίου Ορους, είναι μια ευλογία. Προσπερνάμε θερινούς οικισμούς, διάσπαρτα απομεινάρια από αγιορείτικα μετόχια, ελαιώνες ανάμεσα σε σιτοχώραφα, αμυγδαλιές. Μέσα στον εύφορο κάμπο της Ορμύλιας, μια ολόκληρη μοναστική πολιτεία προβάλλει μπροστά μας, περικυκλωμένη από ελαιόδεντρα και οπωροφόρα δέντρα.
Στην είσοδο του περιβόλου μάς υποδέχονται οι αδελφές Ιωαννικία και Εμμανουηλία, οι οποίες μαζί με τις αδελφές Μαρδαρία και Ελισαία ήταν οι «φύλακες-άγγελοι» σε κάθε μας βήμα. Η βαριά εξώπορτα από ξύλα καστανιάς ανοίγει. Ένα λιθόστρωτο ανηφορικό δρομάκι μάς οδηγεί στην πρώτη αυλή, όπου επισκέπτες και προσκυνητές απολαμβάνουν τα κεράσματα (καφέ, λουκούμι ή γλυκό του κουταλιού) κάτω από ελαιόδεντρα και κωνσταντινουπολίτικες ακακίες, πλάι στο ταπεινό, μικρό παλαιό εκκλησάκι του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. «Κάθε επισκέπτης ενέχει θέση άρχοντα, εξ ου και η λέξη “αρχονταρίκι”», μας εξηγεί η αρχοντάρισσα Εμμανουηλία.
Όλες οι μοναχές μάς περιέβαλαν με αγάπη. Μαζί τους «μετοικήσαμε», όπως έλεγε ο γέροντας Αιμιλιανός, «σε μια μοναχική πολιτεία», «σε μια ετέρα ζωή» πέραν του κόσμου τούτου. Ακολουθήσαμε το Τυπικό του αθωνικού κοινοβιακού μοναχισμού σε μια, όμως, γυναικεία αδελφότητα. Γυρίσαμε τα ρολόγια μας στη βυζαντινή ώρα και ταξιδέψαμε στον μοναστηριακό χρόνο. Συμμετείχαμε στις ημερήσιες και νυχτερινές ακολουθίες, στις οποίες βυζαντινές ψαλμωδίες από «ομόφωνο γυναικείο χορό» μάς χειραγωγούσαν στη μυσταγωγία του ορθόδοξου λειτουργικού τυπικού. Καθίσαμε στη μοναστηριακή τράπεζα, γευτήκαμε τα νηστίσιμα και τα αρτύσιμα φαγητά τους, περιηγηθήκαμε στους λαχανόκηπους, στους ελαιώνες, στα εργαστήρια, στη στάνη, ξαποστάσαμε στα πέτρινα πεζούλια με πολλές συζητήσεις, για να κατανοήσουμε τον ιερό και πνευματικό προορισμό του μοναχικού βίου. Νιώσαμε τη μαγεία της φύσης. Προσκυνήσαμε τους τάφους του μακαριστού γέροντα Αιμιλιανού στην είσοδο του Καθολικού και του λογοτέχνη Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, που αναπαύεται στο κοιμητήριο κάτω από μια ελιά – θέση που ζήτησε εν ζωή με μια «ερωτική επιστολή», όπως έλεγε ο ίδιος, προς την αδελφότητα. «Τέχνη χρωστήρος και λόγου διαπρέψας, νυν Χριστού Βίβλω εγράφης Νικόλαε» διαβάζουμε στον ξύλινο σταυρό του λιτού του τάφου.
Ήδη, το μοναστήρι της Ορμύλιας συμπληρώνει πενήντα χρόνια από την αναγέννησή του. Η ιστορία του ξεκινάει από τα Μετέωρα, όταν η ανδρική αδελφότητα από το Μεγάλο Μετέωρο, υπό την καθοδήγηση του γέροντα Αιμιλιανού, αναχώρησε για την ήσυχη μοναστική ζωή του Αγίου Όρους, επανδρώνοντας το 1973 τη Μονή Σιμωνόπετρας. Έναν χρόνο αργότερα, αναζήτησαν μόνιμο τόπο εγκατάστασης για τις 40 νεαρές δόκιμες μοναχές, πνευματικά τέκνα του γέροντα Αιμιλιανού, που ασπάστηκαν τον μοναχικό βίο στη μικρή Μονή Αγίων Θεοδώρων Τρικάλων.
Ο κεντρικός πυρήνας από το βατοπεδινό μετόχι της Ορμύλιας, έκτασης 20 στρεμμάτων, ήταν το μόνο τμήμα που είχε απομείνει στην κυριότητα της μονής από τα απέραντα κτήματα του μετοχίου, έπειτα από την παραχώρηση κλήρων σε πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. Εξαγοράστηκε από τη Σιμωνόπετρα στις 20 Απριλίου του 1974. Την ίδια περίοδο εγκαταστάθηκαν και οι μοναχές. «Εκεί που πάτε έχει θάλασσα, μας είπαν», θυμούνται οι πρώτες αδελφές. «Φτάσαμε νύχτα. Στο πρωινό φως της ημέρας, αντικρίσαμε τα παλαιά μοναστικά κτίσματα σε ερειπιώδη κατάσταση. Κτίρια ρημαγμένα, χωρίς παράθυρα, γεμάτα κοπριές, φωλιές φιδιών και νυχτοπούλια. Μια λυγαριά και μια ακακία είχε μόνο στον περίβολο. Η θάλασσα πουθενά. Γύρω μας, κρανίου τόπος». Όμως, «κρανίου τόπος, παράδεισος γέγονε», όπως γράφει στο κεντημένο με κόκκινη μεταξωτή κλωστή Μέγα Αγγελικό Σχήμα που ενδύονται στην κουρά, συμβολίζοντας τη νίκη της ζωής επί του θανάτου.
Το παλαιό μετόχι, που κτίστηκε το 1904 σε σχέδια Ξενοφώντα Παιονίδη στη θέση κατεστραμμένης μονής και το οποίο στέγασε προσωρινά πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής το 1922 και αργότερα χειμαδιά Σαρακατσαναίων, αποκτούσε ξανά την αίγλη του. «Στρώματα κοπριάς και γαϊδουράγκαθα κάλυπταν τα δάπεδα της αυλής του», περιγράφουν οι αδελφές. «Όταν αρχίσαμε να καθαρίζουμε, ανακαλύψαμε τα λιθόστρωτα καλντερίμια του που διατηρούνται σε άριστη κατάσταση έως σήμερα». Με πενιχρούς οικονομικούς πόρους, αλλά με σκληρή χειρωνακτική δουλειά όλων των αδελφών, καθώς και με τις προσφορές ευσεβών κατοίκων της περιοχής, κατάφεραν να μετατρέψουν τον έρημο τόπο σε ένα ζωντανό καταφύγιο της δικής τους ασκητικής και λατρευτικής ζωής.
Καθοδηγητές στο τιτάνιο έργο ο πνευματικός τους γέροντας Αιμιλιανός Σιμωνοπετρίτης, ο κτήτορας της μονής, και η 25χρονη τότε γερόντισσα Νικοδήμη. Χάρη σ’ αυτούς τους δύο μεγαλούργησε η μονή, που αποτελεί πλέον πρότυπο αναφοράς στον ορθόδοξο γυναικείο μοναχισμό. «Η γερόντισσα είναι μάνα και διοικητής, ταυτόχρονα δε ο σύνδεσμος της αγάπης. Εκείνη κουβαλάει τον σταυρό, εκείνη κρατάει τις ισορροπίες, σε εκείνη οφείλεται η τάξη και η οργάνωση», λέει η αδελφή Εμμανουηλία.
Μέσα σε ελάχιστο χρόνο ολοκλήρωσαν τις αναστηλώσεις των κτιρίων για να στεγάσουν τις βασικές λειτουργικές ανάγκες (τράπεζα, κελλιά, ηγουμενείο, αρχονταρίκι, εργαστήρια). Σήμερα πλέον το παλαιό μετόχι, που περικλείεται με ψηλό μαντρότοιχο, φιλοξενεί τα γραφεία διοίκησης, τη βιβλιοθήκη (με 41.500 τίτλους βιβλίων και 100.000 αντίτυπα), το νοσοκομείο, το συνακτικό (αίθουσα συνάξεων και επίσημο αρχονταρίκι) και τα διάφορα εργαστήρια.
Στο κέντρο ανατολικά, δεσπόζει το Καθολικό (θεμελιώθηκε το 1979 και εγκαινιάστηκε το 2003), σταυροειδές μετά τρούλου, με δύο παρεκκλήσια, σχεδιασμένο στα πρότυπα ναών του 13ου και του 14ου αιώνα. Πλάι του υψώνεται το καμπαναριό, η τράπεζα, που αποτελεί συνέχεια του ναού, η κουζίνα, το Κολλυβάδικο και το Προσφορειό, ανεπτυγμένα γύρω από μια δεύτερη εσωτερική αυλή με πορτοκαλιές και λεμονιές. Μέρος του συγκροτήματος αποτελούν το Ηγουμενείο και οι νέες πτέρυγες κελλιών με εξώστες και μακεδονίτικα σαχνισιά σε μια ποικιλία βυζαντινών χρωμάτων, γαλάζιου, ώχρας, ροζ, γαιώδους.
Μέσα σ’ αυτούς τους περίκλειστους χώρους τελείται ο αέναος κύκλος της πνευματικής και διακονικής τους ζωής. «Ο γέροντας Αιμιλιανός, αντλώντας στοιχεία από τους μεγάλους πατέρες της Ορθοδοξίας, διαμόρφωσε τον κανονισμό του κοινοβίου, σύμφωνα με τις αγιορείτικες αρχές, προσαρμοσμένο στη γυναικεία φύση, ώστε να υπάρχει ισορροπία μεταξύ της ησυχαστικής ζωής στο κελλί, της κοινής λατρείας στον ναό, του διακονήματος αλλά και του ελεύθερου χρόνου. Αποτελεί πρότυπο ορθοδόξου γυναικείας μονής, ενώ το Τυπικό της έχει υιοθετηθεί, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, και από άλλες μονές», εξηγεί η αδελφή Μαρδαρία.
Για τις μοναχές το ξεκίνημα της μέρας αρχίζει με τη δύση του ηλίου. Η νύχτα είναι ο χρόνος της προσωπικής αγρυπνίας, της προσωπικής συνάντησης με τον Θεό. Στη μέση της νύχτας το τάλαντο καλεί για την ορθρινή ακολουθία. Ακολουθεί η πρωινή τράπεζα κι έπειτα τα διακονήματα, η εργασία που επιτελεί κάθε αδελφή: άλλη στα εργαστήρια, άλλη στα περιβόλια, άλλη στους κήπους. Η μέρα ολοκληρώνεται με τις εσπερινές ακολουθίες, τη βραδινή τράπεζα (εκτός Δευτέρας, Τετάρτης και Παρασκευής) και την ακολουθία του Αποδείπνου. Οι μοναχές αποσύρονται στα κελλιά τους για να αρχίσει μια «άλλη» ημέρα, με προσευχή και ανάπαυση.
Σήμερα η αδελφότητα αριθμεί περίπου 130 μοναχές, πολλές προερχόμενες από διάφορες γωνιές της Γης (Γερμανία, Γαλλία, Σερβία, Αυστραλία, Συρία, Κύπρο). Η ηγουμένη, αξιοποιώντας το χάρισμα της καθεμιάς, δημιούργησε ένα οργανωμένο σχήμα, μια κυψέλη με ένα μελίσσι που εργάζεται άοκνα. Το διακόνημα, εξηγούν οι αδελφές, είναι ένα από τα βασικά θεμέλια της ζωής του μοναχού. Αποτελεί τη συνέχεια της προσευχής. Τελείται χωρίς πίεση και άγχος, αλλά με διάθεση αγάπης, συνέπειας και ευθύνης ως προσφορά στον Θεό.
Μια οικολογική νησίδα με στόχο την αυτάρκεια
Η προτροπή του γέροντα Αιμιλιανού κατά τη δεκαετία του ’70 να αγοράσουν όσο το δυνατόν περισσότερη γη γύρω από τη μονή για να διαφυλάξουν το περιβάλλον από την επικείμενη τουριστική ανάπτυξη, ήταν σοφή και προφητική. Οπωροφόρα δέντρα, ελαιώνες και λαχανόκηποι περιβάλλουν σε μια μεγάλη ακτίνα το μοναστηριακό συγκρότημα. Μια όαση στο δομημένο περιβάλλον της κορεσμένης οικιστικά Χαλκιδικής είναι η Μονή της Ορμύλιας, μια οικολογική νησίδα που ισορροπεί ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση. Η οικολογική ευαισθησία που διακρίνει τις μοναχές αντανακλάται στην καθημερινή τους ζωή και στις διατροφικές τους συνήθειες. Με εξαίρεση κάποιες τροφές (σιτάρι, καλαμπόκι, ψάρια, σταφύλια, ρύζι, όσπρια, πατάτες, κρασί), όλα τα υπόλοιπα καλλιεργούνται ή παρασκευάζονται στη μονή. Τα κηπευτικά, τα φρούτα και οι ελιές παράγονται με βιολογικές καλλιέργειες. Την επίβλεψη όλων των δέντρων (ελιές, οπωροφόρα) και του λαχανόκηπου έχει η δενδροκόμος μοναχή Ολυμπιάδα, αλλά όλες οι αδελφές χαίρονται να ασχολούνται με αυτή τη διακονία, βασική σε κάθε μονή.
Τα κοφίνια είχαν γεμίσει εκείνη την ημέρα που μπήκαμε στους κήπους. Μύριζε χώμα, φρέσκο άνηθο, μαϊντανό και δυόσμο. Σε λίγο θα αρχίσουν οι προετοιμασίες για τις καλλιέργειες που θα εξασφαλίσουν τη βασική διατροφή τους για τον ερχόμενο χειμώνα. Τον Σεπτέμβριο, μια ποσότητα λαχανικών θα νοστιμίσει τον νηστίσιμο τραχανά. Τα υπόλοιπα, όσα περισσεύουν, συσκευάζονται για να διατηρηθούν στους καταψύκτες. Δική τους παραγωγή ήταν οι μπάμιες που γευτήκαμε σε μια πρωινή τράπεζα. Τις συνόδευε φρυγανισμένο ψωμί με μια φέτα χαλούμι και γιαούρτι.
Η θαυμαστή ποικιλίας της κουζίνας τους
Εβδομαδιαία τελετουργία στο μαγκιπείο (το αρτοποιείο της μονής) είναι το ζύμωμα του ψωμιού. Η προετοιμασία αρχίζει από την προηγούμενη μέρα (κοσκίνισμα αλεύρου, ανάπιασμα προζυμιού). Την επομένη, στις 4 τα ξημερώματα, περίπου δέκα αδελφές, αφού σταυρώσουν τα υλικά, αρχίζουν το ζύμωμα. Τα ψωμιά πλάθονται σε μεγάλους πάγκους. Η μία κόβει το ζυμάρι, η άλλη το ζυγίζει και με γρήγορες κινήσεις τα εναποθέτουν στις λαδωμένες λαμαρίνες. Λιβάνι ευωδιάζει από το θυμιατό. Ο ιερέας ευλογεί τη ζύμη από την οποία θα ζυμωθούν (με κίτρινο αλεύρι) και τα πρόσφορα της μονής. Κάποιες μοναχές απαγγέλλουν τους Χαιρετισμούς της Παναγίας, ενώ οι άλλες απαντούν με το «Χαίρε νύμφη ανύμφευτε!».
Η μοναστηριακή διατροφή βασίζεται στη μεσογειακή δίαιτα: όσπρια, λαχανικά, ψάρι για τις Κυριακές και τις μεγάλες γιορτές, λάδι και κρασί, όταν υπάρχει κατάλυση, γαλακτοκομικά και αυγά, φρούτα. Στη μεγάλη και καλά εξοπλισμένη κουζίνα η αδελφή Πρωτοκλήτη με βοηθούς τέσσερις αδελφές, με πρώτη τη τάξει την αδελφή Γερβασία, τελούν καθημερινά εδώ και σαράντα χρόνια το διακόνημα της μαγειρικής. Στις μεγάλες γιορτές και πανηγύρεις, όπου οι μερίδες του φαγητού σχεδόν διπλασιάζονται λόγω των επισκεπτών, η μαγειρική είναι συλλογική εργασία.
Σταθερά στο μενού βρίσκονται αλάδωτες και λαδερές σούπες (ανάλογα με την εποχή, κολοκυθόσουπα, μανιταρόσουπα, σπαραγκόσουπα, ταχινόσουπα, τραχανόσουπα, πατατόσουπα) και λαδερά ή αλάδωτα πιάτα με λαχανικά. Η αδελφή Πρωτοκλήτη διανθίζει το εβδομαδιαίο πρόγραμμα, όταν δεν τηρείται νηστεία, με διάφορες νοστιμιές: αυγά με τηγανητές πατάτες, γιουβαρλάκια με τόνο, σουφλέ σπανάκι, φρικασέ με τόνο, ντολμαδάκια γιαλαντζί, λαχανοντολμάδες και πολλά άλλα.
Οι συνταγές έχουν πολλές επιρροές από τη Θεσσαλία, καθότι οι πρώτες μοναχές κατάγονταν από χωριά της Καλαμπάκας και των Τρικάλων. «Σεβόμαστε τις μνήμες και την παράδοση των αδελφών», λένε οι νεότερες. «Οι πίτες που μας δίδαξαν περιλαμβάνονται στο μενού κάθε δέκα ημέρες». Ωστόσο υπάρχει μια μικρή πρόσμειξη στοιχείων από αδελφές που προέρχονται από άλλες περιοχές. Η αδελφή Πρωτοκλήτη, ποντιακής καταγωγής, θα τους φτιάξει ενίοτε περέκ ή τανομένον σορβά, η αδελφή Γερβασία, από την Κύπρο, κυπριακό τραχανά (σταρένιο, αλλά ξινό), ενώ μια αδελφή από τη Σερβία τούς έμαθε πίτες της πατρίδας της. Τα αλάδωτα γεύματα, λιτά και ελαφρά, εμπλουτίζονται με δυναμωτικά επιδόρπια (π.χ. βρασμένο σιτάρι με σταφίδες, ξερά σύκα, καρύδια και μέλι ή κρέμα με χαρουπόμελο ή χουσάφι (ξερά φρούτα που μουλιάζουν αποβραδίς, ανακατεμένα με μέλι). Ο χαλβάς δεν λείπει ποτέ από τις σαρακοστιανές τράπεζες, όπως και το ταχίνι, ως υλικό που νοστιμίζει τα αλάδωτα φαγητά, ενώ αποτελεί πηγή ασβεστίου.
Μια αδιάκοπη άσκηση στις τέχνες
Σε ένα από τα κτίρια του παλαιού συγκροτήματος στεγάζονται τα εργαστήρια, όπου οι μοναχές συνεχίζουν την παράδοση κατασκευής έργων τέχνης. Κάθε καλλιτεχνική δημιουργία τριγύρω μας είναι έργο δικό τους. Χέρια των αγιογράφων αδελφών ιστόρησαν το Καθολικό και την τράπεζα. Στο εργαστήρι ξυλογλυπτικής σκάλισαν τη σκηνή του πολλαπλασιασμού των άρτων και των ιχθύων στην ξυλόγλυπτη πόρτα της τράπεζας. Ψηφοθέτριες της μονής διακόσμησαν με ψηφιδωτά τον θόλο της Φιάλης του Αγιασμού, έξω από το Καθολικό, με θέμα τη Δημιουργία. Οι ίδιες οι μοναχές φιλοτέχνησαν στην αυλή του ναού βοτσαλωτό δάπεδο 16 τ.μ. –μια θαυμάσια σύνθεση με την Κιβωτό του Νώε, εμπνευσμένη από μικρογραφία του 11ου αι.–, όπου χιλιάδες πολύχρωμα βότσαλα από τις παραλίες της Χαλκιδικής αποδίδουν με μεγάλη εκφραστικότητα πρόσωπα, ζώα και πουλιά.
Ψυχή των εργαστηρίων είναι το σχεδιαστήριο. Η αδελφή Παρακλήτη (αυτοδίδακτη, αλλά με έμφυτο χάρισμα) και οι περί αυτήν αδελφές, μελετώντας έργα της βυζαντινής καλλιτεχνικής δημιουργίας, συνθέτουν νέες, πρωτότυπες σχεδιαστικές δημιουργίες. Τα ευφάνταστα σχέδιά τους κοσμούν το μαρμάρινο, πολύχρωμο ψηφιδωτό δάπεδο του Καθολικού, τα έπιπλα και την ξυλόγλυπτη διακόσμηση, τα πολύτιμα αργυρόχρυσα σκεύη (πολυέλαιοι, άγια ποτήρια, σταυροί, εξαπτέρυγα, λειψανοθήκες, καντήλια, θυμιατά κ.ά.), τα φυτευτά δαμασκηνά έπιπλα που ανέλαβαν να κατασκευάσουν τεχνίτες από τη Συρία κ.ά.
Στο σχεδιαστήριο της μονής σχεδιάζουν τα ποικίλματα για τα χειροποίητα χρυσοκέντητα και τα υφαντά με τα οποία θα ράψουν ιερατικές στολές, λειτουργικά και εκκλησιαστικά άμφια. Σχέδιά τους κοσμούν τον εξοπλισμό της μονής και του ναού.
Στο κεντητήριο, στο χρυσοκεντητήριο και στο ιεροραφείο, χρυσοχέρες αδελφές κεντούν και ράβουν τα χρυσοκέντητα και υφαντά εκκλησιαστικά και λατρευτικά άμφια, φαιλόνια, επιτραχήλια, επιταφίους, ενδύτες, βήλα. Η φήμη των αξιοθαύμαστων χειροποίητων έργων τους ξεπέρασε τα σύνορα. Οι παραγγελίες για την επόμενη διετία έχουν κλείσει από ιερωμένους της χώρας, της Ευρώπης, της Αμερικής, της Αυστραλίας, της Ασίας και της Αφρικής.
Οι αδελφές που υφαίνουν στους ξύλινους αργαλειούς τα θαυμάσια ιερατικά άμφια είναι έμπειρες υφάντριες. Οι υφαντές στολές, τις οποίες προτιμούν οι ιερείς γιατί είναι ανθεκτικές και ελαφρές, απαιτούν επίπονη λεπτοδουλειά, δύναμη χεριών για τα χτυπήματα, μεγάλη προσοχή και συνεχές μέτρημα. Οι αργαλειοί τους κάποτε ύφαιναν και κουρτίνες με παραδοσιακά διακοσμητικά μοτίβα. Τα τελευταία χρόνια περιορίστηκαν στα ιερατικά και λειτουργικά άμφια.
Ο περίφημος ελαιώνας και η επεξεργασία της ελιάς
Το μάζεμα της ελιάς, στην αρχή του φθινοπώρου, είναι μια γιορτή. Δεκάδες φίλοι της μονής από διάφορα μέρη του κόσμου συρρέουν κάθε χρόνο για να προσφέρουν χείρα βοηθείας στην πιο μεγάλη παγκοινιά της μονής. Οκτώ χιλιάδες ελαιόδεντρα αριθμούν σήμερα οι ελαιώνες της. Μια ποσότητα της σοδειάς πηγαίνει στο ελαιοτριβείο για την παραγωγή αγουρελαίου και εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου. Το λάδι τους έχει διακριθεί σε διεθνείς διαγωνισμούς ποιότητας και φέρει και ισχυρισμό υγείας, καθώς οι πολυφαινόλες του είναι σχεδόν διπλάσιες από το όριο των 1.000 mg/kg που χαρακτηρίζεται ως χρυσό, σύμφωνα με το πιστοποι- ητικό ανάλυσης του Τμήματος Φαρμακευτικής του ΕΚΠΑ. Τις υπόλοιπες ελιές τις επεξεργάζονται ως επιτραπέζιες για κατανάλωση στη μονή ή για πώληση. «Τα πρώτα χρόνια μαζεύαμε τις ελιές για να καλύψουμε τις δικές μας ανάγκες και για ευλογίες (δώρο) σε επισκέπτες. “Έχετε έναν θησαυρό και δεν τον αξιοποιείτε”, μας είπε μια μέρα ένας αγρότης. Έτσι σταδιακά ξεκινήσαμε την επεξεργασία και την τυποποίηση ελιών σε διάφορες συσκευασίες που διατίθενται στα πωλητήρια της μονής και της Αθήνας [σ.σ. η μονή άνοιξε πριν κάποιο διάστημα ένα πρατήριο των προϊόντων της στην οδό Υμηττού 87 στο Παγκράτι], καθώς και μέσω e-shop», μας εξηγεί η αδελφή Ιωαννικία, υπεύθυνη για τη διακίνηση των προϊόντων της μονής.
Κάτω από ένα ειδικό στέγαστρο και σε μια μεγάλη αποθήκη οι πράσινες ελιές της Χαλκιδικής ωριμάζουν σε διάφορα στάδια μέσα σε μεγάλα βαρέλια. Πάνω σε δεκάδες τελάρα, οι ελιές που θα γίνουν θρούμπες σκεπάζονται με χοντρό αλάτι και αφήνονται να στραγγίξουν και να αποβάλουν την πικράδα τους. Κατόπιν περνούν από ειδικό κόσκινο που θα τινάξει το αλάτι. Σε μεγάλα όρθια βαρέλια, οι πράσινες ελιές ζυμώνονται μέσα σε άλμη με διαφορετικά υλικά και βότανα. Χρειάζονται περίπου έναν χρόνο για να ωριμάσουν και να γίνουν βρώσιμες. Στις πικάντικες προσθέτουν σκόρδο, κόκκινες πιπεριές Φλωρίνης, λίγες καυτερές πιπεριές και βασιλικό. Τα αρώματά τους εισχωρούν στον καρπό της ελιάς. Στις λεμονάτες απλώνουν μία στρώση ελιές και μία στρώση φέτες φρέσκου λεμονιού. Στις ξιδάτες προσθέτουν στην άλμη μόνο ξίδι. Οι κυλιστές –κουτρουκυλιστές τις λένε στη Χαλκιδική– γίνονται με μαύρες ελιές. Τις τοποθετούν με χοντρό αλάτι σε μεγάλα βαρέλια, τα οποία κυλούν κάθε εβδομάδα (το καλοκαίρι περισσότερες φορές). Η διαδικασία αυτή διαρκεί περίπου πέντε μήνες. Οι ελιές αυτές έχουν περισσότερη σάρκα.
Η αδελφή Συμεωνία από τη Συρία είναι η υπεύθυνη γι’ αυτή τη διαδικασία. Παιδί ορθόδοξων χριστιανών, σπουδαγμένη πολιτικός μηχανικός στη Δαμασκό, είχε δύο όνειρα: να σπουδάσει θεολογία και να γίνει μοναχή. Εκπλήρωσε και τα δύο. Το πρώτο στη Θεολογική του ΑΠΘ και το δεύτερο στην Ορμύλια, με την καθοδήγηση του μητροπολίτη Χαλεπίου Παύλου, ο οποίος έπεσε θύμα απαγωγής των τζιχαντιστών. «Από την πρώτη στιγμή ένιωσα ότι εδώ είναι ο Παράδεισος. Ακόμα και ο Παράδεισος το Πάσχα ζηλεύει την Ορμύλια», ομολογεί. Ασχολήθηκε με το διακόνημα της ελιάς, απέκτησε εμπειρία και «από πολιτικός μηχανικός, έγινα μηχανικός της ελιάς», λέει. Καθώς άνοιγε τα καπάκια από τα βαρέλια για να μυρίσουμε τα αρώματά τους, η κουβέντα στράφηκε στην πατρίδα. Είχε φύγει από τη Συρία πριν από τον πόλεμο. Την επισκέφτηκε πέντε χρόνια μετά την έναρξη της εμφύλιας σύρραξης. «Όλα τα κτίρια από τη Δαμασκό έως το χωριό μου, τη Σεντνάγια [σ.σ. το γνωστό μεγαλύτερο προσκύνημα της Παναγίας] ήταν ισοπεδωμένα. Εφιαλτικό σκηνικό. Σοκαρίστηκα! Το βράδυ άκουγα τις βόμβες. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ. Έκανα βόλτες μέσα στο σκοτάδι, ώσπου άκουσα την αδελφή μου να μου λέει: “Συμεωνία, κοιμήσου! Τη βόμβα που θα σε σκοτώσει δεν θα την ακούσεις”».
Συσκευαστήριο
Πλάι στον χώρο επεξεργασίας της ελιάς, ένα μεγάλο κτίριο, πρώην κηροπλαστείο, στεγάζει περίπου δεκατρία χρόνια το συσκευαστήριο. Εδώ τελείται το τελευταίο στάδιο παραγωγής όλων των προϊόντων της μονής πριν διακινηθούν στα πωλητήρια, μας εξηγεί η υπεύθυνη αδελφή Ηλιανή. Ποικίλες συσκευασίες, διαφορετικού βάρους, με καλαίσθητες ετικέτες σφραγίζουν τα προϊόντα τους, φτιαγμένα όλα με φυσικές πρώτες ύλες της μονής. Γάλα για τον τραχανά, αυγά για τις χυλοπίτες, λάδι για τα σαπούνια, φρούτα από τα οπωροφόρα δέντρα τους για γλυκά του κουταλιού, μαρμελάδες και λικέρ, τσάγια και βότανα που μαζεύουν από τους γύρω λόφους ή τα καλλιεργούν στους κήπους τους.
Στα ράφια αραδιασμένα οκτώ είδη ελιάς (πικάντικες, καυτερές με μπούκοβο, λεμονάτες, ξιδάτες, θρούμπες, βαρελίσιες, καλαμών και bio), μαρμελάδες (βερίκοκο, σύκο, φράουλα, μήλο με κανέλα και πολύφρουτη), λικέρ (καρυδάκι, βύσσινο, μούσμουλο, ρόδι, μαστίχα, λεμόνι), εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο και αγουρέλαιο, βότανα και μυρωδικά (μελισσόχορτο, φλαμούρι, λουίζα, χαμομήλι, τσάι του βουνού, μαντζουράνα, φασκόμηλο, δυόσμος, βασιλικός, δεντρολίβανο, θυμάρι, ρίγανη), αλλά και κρέμες καλλωπισμού, κηραλοιφές και λάδια σώματος, όπως βαλσαμέλαιο, χαμομηλόλαδο, λεβαντέλαιο και δαφνέλαιο.
Στο μαντρί της Μετσοβίτισσας αδελφής Ευεργετίνης
«Εγώ ειμί ο ποιμήν ο καλός και γινώσκω τα εμά και γινώσκομαι υπό των εμών». Μόνο αν δεις την αδελφή Ευεργετινή, θα αντιληφθείς την αναφορά του Ευαγγελίου «εγώ γνωρίζω τα δικά μου και εκείνα με γνωρίζουν». Το μαντρί και το κοτέτσι (με περίπου 500 κότες) ήταν εξαρχής δική της διακονία. Παιδί μεγαλοκτηνοτρόφων από το Μέτσοβο, γνώριζε καλά τα μυστικά και τις ανάγκες της απαιτητικής διαχείρισης ενός κοπαδιού. «Όταν ήμουν μικρή και κατεβαίναμε τους χειμερινούς μήνες από το Μέτσοβο στον κάμπο των Χασίων, έβλεπα σε έναν λόφο ένα μοναστήρι. Έλεγα: “Όταν μεγαλώσω, θα γίνω μοναχή και θα κάνω εκεί μια κτηνοτροφική μονάδα”». Όπερ και εγένετο. Το πρώτο κοπάδι με τα 40 πρόβατα –δωρεά ενός φίλου της μονής– μεγάλωσε, εξασφαλίζοντας τις ανάγκες διατροφής της αδελφότητας σε γαλακτοκομικά και αργότερα για την παραγωγή των προϊόντων (τραχανά, χυλοπίτες) της μονής.
Ένας οργανωμένος στάβλος, με τη στάνη, το κοτέτσι, περιφραγμένες εκτάσεις σπαρμένες με τριφύλλι για τη βοσκή των ζώων κι ένα σπιτάκι διακοσμημένο με μετσοβίτικα υφαντά, δημιουργούν μια πρότυπη κτηνοτροφική μονάδα. Η αγάπη της Ευεργετινής για τα ζώα είναι εμφανής. «Είναι σαν άνθρωποι· το καθένα έχει τον δικό του χαρακτήρα. Νιώθουν, ζηλεύουν, θυμώνουν». Τα αγκαλιάζει, τα φιλάει, τα φωνάζει με ονόματα. Ξέρει τις αντιδράσεις του καθενός. Κι εκείνα την ακολουθούν, πηδούν πάνω της, αναζητούν την αγκαλιά της. «Οι κότες και τα πρόβατα είναι μπελαλίδικες δουλειές. Ασχολούμαι περίπου 15 ώρες τη μέρα. Όμως, όταν βρίσκομαι κοντά τους, είμαι χαρούμενη, ευτυχισμένη, νιώθω απέραντη ευγνωμοσύνη και βαθιά συγκίνηση όταν σκέφτομαι ότι με αξίωσε ο Χριστός να υπηρετώ τα ζώα που τον ζέσταναν όταν γεννήθηκε». Κουβαλώ ακόμα το κλάμα της όταν μας μίλησε για την προσφορά της διακονίας, τη μελωδία από φλογέρα που μας έπαιξε και τη γεύση από το γιαούρτι και το ξινόγαλο που είχε φτιάξει πριν χαράξει, με γάλα που άρμεξε, για να μας υποδεχθεί.
«Παναγία Φιλανθρώπινη» ένα πρωτοποριακό ίδρυμα
«Άνοιγμα στην κοινωνία με ένα κέντρο εκτός μονής, που θα προσφέρει στον άνθρωπο το βασικό αγαθό της ζωής, την υγεία, και ταυτόχρονα θα υπηρετεί την τέχνη και τον πολιτισμό», ήταν το όραμα της γυναικείας αδελφότητας από την πρώτη ημέρα εγκατάστασής τους το 1974 στο παλαιό βατοπαιδινό μετόχι. Έμοιαζε τότε άπιαστο όνειρο. Οικονομικοί πόροι δεν υπήρχαν. Την πρώτη χείρα βοηθείας άπλωσε αγρότης της περιοχής. Σ’ ένα αγροτεμάχιο που δώρισε μπήκαν τα θεμέλια του φιλανθρωπικού ιδρύματος που εγκαινιάστηκε το 1992.
Η ανέγερση και λειτουργία του στηρίχθηκε σε ευεργέτες –μεταξύ αυτών η οικογένεια του καπετάν Ιωάννη Κ. Χατζηπατέρα, η οποία έκανε μια μεγάλη δωρεά στη μνήμη του– αλλά και σε ευρωπαϊκά προγράμματα και εθελοντές, κάνοντας πραγματικότητα το όνειρο των δύο ιδρυτικών μονών (Σιμωνόπετρας και Ορμύλιας) να παρέχουν δωρεάν προληπτικές ιατρικές εξετάσεις σε γυναίκες από αγροτικές περιοχές που δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να φροντίσουν την υγεία τους ή βρίσκονται μακριά από αστικά κέντρα. Εξοπλισμένο με υπερσύγχρονα μηχανήματα, με γιατρούς διαφόρων ειδικοτήτων και με τη βοήθεια των γυναικών μοναχών γιατρών, μεταξύ των οποίων η αδελφή Θαλελέα, εξυπηρετεί χιλιάδες γυναίκες που συνδυάζουν θρησκευτικό τουρισμό και τις προγραμματισμένες εξετάσεις τους.
Περισσότερες από 180.000 μαστογραφίες και πάνω από 70.000 τεστ Παπ έχουν γίνει έως σήμερα. «Οι επανεξετάσεις του 90% των γυναικών εδώ και 30 χρόνια σώζουν ζωές», εξηγεί ο διευθυντής του ιατρικού κέντρου Κυριάκος Αντωνίου. «Από τις 400 περιπτώσεις καρκίνου που εντοπίστηκαν στο σύνολο των εξεταζόμενων γυναικών, το ποσοστό επιβίωσης αγγίζει το 95-96%». Στο έργο του κέντρου συνδράμουν σπουδαίοι επιστήμονες από την Αμερική και την Ευρώπη με εκπαιδευτικά σεμινάρια και χορηγίες. Η τελευταία γενναία δωρεά είναι ένας υπερσύγχρονος εξοπλισμός για εξετάσεις οστικής πυκνότητας που εντάχθηκαν πρόσφατα στα προγράμματα προληπτικής ιατρικής.
«Στον καθολικό κόσμο υπάρχουν πολυάριθμα αντίστοιχα ιδρύματα, στη χώρα μας είναι το μοναδικό», διευκρινίζει ο υπεύθυνος Δημοσίων Σχέσεων του ιδρύματος, Κλεάνθης Νιζάμης. Το κέντρο αποτελεί πλέον μια ανοιχτή αγκαλιά για όλους, ανασφάλιστους και ασφαλισμένους, ανεξαρτήτως εθνικότητας, θρησκείας και γλώσσας, εκπέμποντας το παγκόσμιο μήνυμα της χριστιανικής ορθόδοξης οικουμενικότητας. Την τελευταία διετία επεξέτεινε τα ιατρικά προγράμματα παρέχοντας προληπτικές εξετάσεις σε μαθητές, σε παιδιά προσφύγων από εμπόλεμες περιοχές, σε γυναίκες της Θράκης με τη συνεργασία θρησκευτικών ηγετών (μητροπολιτών και μουφτήδων), σε γυναίκες Ρομά και σε πολλές άλλες ομάδες. «Ασχολούμενος χρόνια με παιδικές και εφηβικές αθλητικές ομάδες, διαπίστωσα ότι πολλά παιδιά δεν έχουν κάνει ούτε τον στοιχειώδη ιατρικό έλεγχο. Είναι γνωστό ότι η εφηβεία είναι μια κρίσιμη ηλικία. Τότε αρχίζουν να διαφαίνονται από τα πιο απλά προβλήματα (π.χ. χαμηλός αιματοκρίτης ή η εμφάνιση σκολίωσης) έως σοβαρότερα (π.χ. φύσημα). Γι’ αυτά τα παιδιά το έργο της “Παναγίας Φιλανθρωπινής” είναι ευλογημένο», μας λέει ο γυμναστής Γυμνασίου της Χαλκιδικής Χρήστος Κατσαρός, που εκείνη τη μέρα συνόδευε τους μαθητές του στο κέντρο. Κάποια παιδιά περίμεναν στους διαδρόμους για τις εξετάσεις τους, άλλα παρακολουθούσαν προγράμματα ρομποτικής, ενώ μια ομάδα έπαιζε μπάσκετ στην αυλή.
Στο ίδιο συγκρότημα, ένα δεύτερο κέντρο που αφορά την τέχνη και τον πολιτισμό κατέστησε το ίδρυμα πρωτοπόρο και παγκοσμίως γνωστό για τη μελέτη όχι μόνο της εκκλησιαστικής, αλλά και της κοσμικής τέχνης. Μουσεία, εκκλησιαστικά ιδρύματα, ιδιώτες από όλο τον κόσμο απευθύνονται στο Διαγνωστικό Κέντρο Έργων Τέχνης της Ορμύλιας για να αναλύσουν τις φθορές, τα υλικά και την τεχνική με την οποία φιλοτεχνήθηκαν έργα τέχνης μεγάλης ιστορικής αξίας. Η ιδέα ενός διαγνωστικού κέντρου τέχνης ξεκίνησε με στόχο τη διερεύνηση της βυζαντινής αγιογραφίας (χρονολόγηση, χρήση υλικών, τεχνοτροπία κ.ά.). Γρήγορα όμως επεκτάθηκε και σε ποικίλα αντικείμενα της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, καθώς και σε μνημεία όπου η ανάλυση γίνεται in situ με ειδικά μηχανήματα. «Τα συμπεράσματα των ερευνών μας συμβάλλουν στις εργασίες συντήρησης κινητών και ακίνητων μνημείων, ενώ ταυτόχρονα προσδιορίζουν κατά προσέγγιση τη χρονολόγηση της κατασκευής τους», εξηγεί ο διευθυντής του κέντρου, Γιώργος Καραγιάννης, σκυμμένος πάνω σ’ ένα υπερσύγχρονο μηχάνημα. Εκείνη την ημέρα είχε στήσει ένα έργο του Τζιόρτζιο ντε Κίρικο. Οι αναλύσεις που θα γίνουν θα αποδείξουν αν είναι πλαστό ή αυθεντικό. Η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη.
Η μοναστηριακή διατροφή βασίζεται στη μεσογειακή δίαιτα: όσπρια, λαχανικά, ψάρι για τις Κυριακές και τις μεγάλες γιορτές, λάδι και κρασί, όταν υπάρχει κατάλυση, γαλακτοκομικά και αυγά, φρούτα. Στη μεγάλη και καλά εξοπλισμένη κουζίνα της Μονής Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στην Ορμύλια, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο οργανωμένα γυναικεία κοινόβια του ορθόδοξου ελληνικού μοναχισμού και μετόχι της Μονής Σιμωνόπετρας Αγίου Όρους, η αδελφή Πρωτοκλήτη με βοηθούς τέσσερις αδελφές, με πρώτη τη τάξει την αδελφή Γερβασία, τελούν καθημερινά εδώ και σαράντα χρόνια το διακόνημα της μαγειρικής. Στις μεγάλες γιορτές και πανηγύρεις, όπου οι μερίδες του φαγητού σχεδόν διπλασιάζονται λόγω των επισκεπτών, η μαγειρική είναι συλλογική εργασία.
 |
 |
Σταθερά στο μενού βρίσκονται αλάδωτες και λαδερές σούπες (κολοκυθόσουπα, μανιταρόσουπα, σπαραγκόσουπα, ταχινόσουπα, τραχανόσουπα, πατατόσουπα) και λαδερά ή αλάδωτα πιάτα με λαχανικά. Η αδελφή Πρωτοκλήτη διανθίζει το εβδομαδιαίο πρόγραμμα, όταν δεν τηρείται νηστεία, με διάφορες νοστιμιές: αυγά με τηγανητές πατάτες, γιουβαρλάκια με τόνο, σουφλέ σπανάκι, φρικασέ με τόνο, ντολμαδάκια γιαλαντζί, λαχανοντολμάδες και πολλά άλλα.
 |
 |
Οι συνταγές έχουν πολλές επιρροές από τη Θεσσαλία, καθότι οι πρώτες μοναχές κατάγονταν από χωριά της Καλαμπάκας και των Τρικάλων. «Σεβόμαστε τις μνήμες και την παράδοση των αδελφών», λένε οι νεότερες. «Οι πίτες που μας δίδαξαν περιλαμβάνονται στο μενού κάθε δέκα ημέρες». Ωστόσο υπάρχει μια μικρή πρόσμειξη στοιχείων από αδελφές που προέρχονται από άλλες περιοχές. Η αδελφή Πρωτοκλήτη, ποντιακής καταγωγής, θα τους φτιάξει ενίοτε περέκ ή τανομένον σορβά, η αδελφή Γερβασία, από την Κύπρο, κυπριακό τραχανά (σταρένιο, αλλά ξινό), ενώ μια αδελφή από τη Σερβία τούς έμαθε πίτες της πατρίδας της. Τα αλάδωτα γεύματα, λιτά και ελαφρά, εμπλουτίζονται με δυναμωτικά επιδόρπια (π.χ. βρασμένο σιτάρι με σταφίδες, ξερά σύκα, καρύδια και μέλι ή κρέμα με χαρουπόμελο ή χουσάφι (ξερά φρούτα που μουλιάζουν αποβραδίς, ανακατεμένα με μέλι). Ο χαλβάς δεν λείπει ποτέ από τις σαρακοστιανές τράπεζες, όπως και το ταχίνι, ως υλικό που νοστιμίζει τα αλάδωτα φαγητά, ενώ αποτελεί πηγή ασβεστίου.
