Μακαριστός π. Γεώργιος Μεταλληνός _Ἡ Ὀρθοδοξία δὲν μιλᾶ γιὰ «ἠθική», προσαρμογὴ δηλαδὴ σὲ νομικούς-ἠθικοὺς κανόνες, ἀλλὰ γιὰ «ἦθος», ὡς καρπὸ τῆς παρουσίας τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μέσα στὸν ἄνθρωπο (Γαλ. 5, 22

 

"Μὲ τὴν ἐμφάνιση τοῦ Διαφωτισμοῦ στὴ Δύση, κλονίσθηκαν τὰ θεμέλια τοῦ ἀμετάβλητου στὴ μεταφυσικὴ ὀντολογία. Διότι ἡ ἐπιστήμη βεβαίωσε ὅτι αὐτὸ τὸ ἀμετάβλητο δὲν ὑπάρχει. Μὲ τὴν πτώση δὲ τῆς Μεταφυσικῆς ἔπεσε καὶ ἡ ἠθική, ἀφοῦ διαλύθηκαν τὰ δῆθεν μεταφυσικὰ θεμέλιά της..

Ἡ Ὀρθοδοξία γι᾿ αὐτὸ δὲν μιλᾶ γιὰ «ἠθική», προσαρμογὴ δηλαδὴ σὲ νομικούς-ἠθικοὺς κανόνες, ἀλλὰ γιὰ «ἦθος», ὡς καρπὸ τῆς παρουσίας τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μέσα στὸν ἄνθρωπο (Γαλ. 5, 22 ε.). Ὁ εὐρωπαϊκὸς διαφωτισμὸς συνιστᾶ πάλη ἐμπειρισμοῦ καὶ μεταφυσικῆς (ἀριστοτελικῆς). Οἱ διαφωτιστὲς εἶναι philosophes, ἀλλὰ καὶ rationalistes.

Οἱ Ἕλληνες διαφωτιστές, μὲ πρῶτο τὸν πατριάρχη τους Ἀδ. Κοραῆ, ἦσαν στὴ θεολογία μεταφυσικοὶ καὶ μετέφεραν τὴ σύγκρουση ἐμπειριστῶν-μεταφυσικῶν στὴν Ἑλλάδα. Οἱ ὀρθόδοξοι ὅμως ἡσυχαστὲς τοῦ Ἁγίου Ὄρους, οἱ Κολλυβάδες, παρέμεναν στὴ θεολογική τους μέθοδο ἐμπειριστές.

Στὸν Κοραῆ κυρίως ὀφείλεται ἡ εἰσαγωγὴ τῆς μεταφυσικῆς (του στοχασμοῦ) στὴ θεολογία, λαϊκὴ καὶ Ἀκαδημαϊκή. Γι᾿ αὐτὸ ὁ Κοραὴς ἔγινε ἡ αὐθεντία τόσο τῶν Ἀκαδημαϊκῶν θεολόγων μας, ὅσο καὶ τῶν εὐσεβιστικῶν λαϊκῶν κινημάτων. Αὐτὸ σημαίνει, ὅτι ἔπαυσε ἡ νήψη (κάθαρση) νὰ θεωρεῖται προϋπόθεση τῆς θεολόγησης, τὴ θέση της δὲ ἔλαβε ἡ σχολαστικὴ παιδεία..

Ἡ δῆθεν προοδευτικότητα τοῦ Κοραῆ συνίσταται στὸ ὅτι ἦταν ὑποστηρικτὴς τῆς καλβινικῆς χρήσης τῆς μεταφυσικῆς καὶ ὄχι τῆς παπικῆς. Στὰ θεολογικά του ἔργα εἶναι ἔντονος ὁ καλβινικὸς εὐσεβισμός (ἠθικισμός) του.

Ἡ πατερικὴ ὅμως Ὀρθοδοξία εἶναι ἀντιμεταφυσική, διότι ἀναζητεῖ συνεχῶς τὴν ἐμπειρικὴ «βεβαιότητα», μὲ τὴ χρήση τῆς ἡσυχαστικῆς μεθόδου. Γι᾿ αὐτὸ καὶ ὁ ἡσυχασμὸς τῶν Κολλυβάδων εἶναι ἐμπειρικός-ἐπιστημονικός..

 

Η ανάλυση του π. Γεωργίου Μεταλληνού φωτίζει σήμερα, με σχεδόν προφητικό τρόπο, τη σύγχρονη κρίση της Εκκλησίας. Ο Διαφωτισμός και η μεταφυσική σκέψη που εισήγαγε ο Κοραής δημιούργησαν αναδιαμφισβήτητα ένα ρήγμα που συνεχίζει να πλήττει το σώμα της Εκκλησίας,κλήρος και λαός έχουν απομακρυνθεί από την εμπειρική πνευματικότητα και την καρδιά που ζει πραγματικά τον Θεό.

Το φαινόμενο σήμερα είναι ορατό περισσότερο από ποτέ,πολλοί ιερείς αντί να καλλιεργούν την ησυχία, την νήψη και την εμπειρική γνώση του Θεού, προσαρμόζουν τον λόγο τους στα μέτρα των πιστών, «προτεσταντίζοντας» ουσιαστικά. Ο λόγος τους μοιάζει περισσότερο με life coaching ή συμβουλευτική προσωπικής ανάπτυξης παρά με θεολογία που καλεί σε θέωση. Η πίστη γίνεται ένα βολικό εργαλείο για την καθημερινή ζωή, κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του χριστεπωνύμου πληρώματος, χωρίς να απαιτεί πνευματική άσκηση, κάθαρση ή προσωπική θυσία.

Αυτή η τάση, όμως, δεν είναι αθώα. Η μετατροπή της Εκκλησίας σε χώρο «ευκολίας» απομακρύνει το πλήρωμα από την εμπειρία του Αγίου Πνεύματος και υπονομεύει το ήθος που γεννάται από την προσωπική σχέση με τον Θεό. Ο κλήρος που εγκαταλείπει την εμπειρική θεολογία και το πνευματικό παράδειγμα, δημιουργεί έναν λαό που βλέπει την πίστη σαν συμβουλές ή ψυχολογική στήριξη, όχι σαν ζωή και θέωση.

Η Ορθόδοξη Παράδοση, μέσα από τον ησυχασμό των Κολλυβάδων, καλεί σε αντίθετη πορεία η εμπειρική γνώση του Θεού, η καρδιά που ασκείται στην προσευχή και τη νήψη, η πνευματική ζωή που μεταμορφώνει, είναι οι μόνες βάσεις για να ξαναζωντανέψει η Εκκλησία. Όσο οι ιερείς υποκύπτουν στη λογική του «ευκολοδιάβαστου λόγου» και οι πιστοί αποδέχονται μια πίστη κομμένη στα μέτρα τους, τόσο η Εκκλησία θα παραμένει επιφανειακή, πνευματικά αδύναμη και ξένη προς το βάθος της Πατερικής εμπειρίας.

Το συμπέρασμα είναι ξεκάθαρο η σημερινή κρίση είναι πνευματική, όχι μόνο θεσμική. Αφορά τον κλήρο που έχει απομακρυνθεί από την εμπειρία του Αγίου Πνεύματος και το λαό που έχει συνηθίσει τη «χρήσιμη» πίστη. Η επιστροφή στην εμπειρική θεολογία, στην νήψη και στην καρδιά που ζει τον Θεό, είναι μονόδρομος. Όποιος δεν το κατανοήσει, συνεχίζει να επαναλαμβάνει τα λάθη του Κοραή μια θεολογία σχολαστικά όμορφη, βολική, αλλά κενή ζωής και θέωσης.