Τακτικές «Ελλήνων καταδρομέων», 1800
Χριστόφορος Περραιβός, Ιστορία του Σουλίου / Ιστορία της Πάργας, 1857
«…αλλά σπανίως συνέβαινε να βλάψωσι (Οι Τουρκαλβανοί) τινά (τους Σουλιώτες) εν τω σκότει ή και εν τω φωτί της σελήνης διότι:
α) διότι τα βήματα των Σουλλιωτών εγίνοντο όσον οίον τε άψοφα (αθόρυβα),
β) διότι εβάδιζον αραιωμένοι και το πλαγιον μόνο του σώματος προτείνοντες εις τον εχθρόν,
γ) διότι τα φορέματά τους εφρόντιζον να είναι δυσδιάγνωστα, ως φέροντας της γης το χρώμα,
δ) διότι τα όπλα των δεν τα επλυνον έξωθεν, ίνα μην αντανακλώσιν εκ του φωτός της Σελήνης,
ε) διότι την κεφαλήν εσκέπαζον με την καπουλαν (κουκούλα) της κάπας, δια να μην διακρίνεται η κεφαλή από το σώμα.
Όλα ταύτα συνέτεινον πολύ προς αποφυγήν κινδύνου, διό πολλάκις τους ονόμαζον οι Τούρκοι, νυχτερινά δαιμόνια…»
Στα ορεινά του Σουλίου, ανάμεσα σε βράχους και χαράδρες, γεννήθηκαν οι Σουλιώτες πολεμιστές που το θάρρος τους ξεπερνούσε τον φόβο και η αφοσίωσή τους στην ελευθερία δεν είχε όρια.
Δεν ήταν απλώς άντρες με όπλα. Ήταν μάστορες της αθόρυβης κίνησης, του σκότους και της σκιάς. Κάθε βήμα τους ήταν φτερούγισμα πάνω στη γη, κάθε σώμα έτοιμο να γίνει αόρατο στον εχθρό. Τα ρούχα τους έφεραν το χρώμα της γης, τα όπλα τους δεν έλαμπαν στο φως της σελήνης, και η κεφαλή τους, σκεπασμένη με την "καπουλάν", χανόταν μέσα στη σκιά του σώματος.
Οι εχθροί τους Λιάπηδες, Γκέκιδες, Τόσκιδες, Τσάμηδες τους φοβούνταν βαθιά. Ο τρόμος που προκαλούσαν ήταν μεγαλύτερος από την ίδια τη δύναμη του χεριού τους, γιατί οι Σουλιώτες γίνονταν αόρατοι μέσα στη νύχτα, φαντάσματα που χτυπούσαν και εξαφανίζονταν πριν προλάβει ο αντίπαλος να τους δει. Ο χαρακτηρισμός τους από τους εχθρούς ως «νυχτερινά δαιμόνια» ήταν η ζωντανή απόδειξη της επιδεξιότητας, της τόλμης και της ακαταμάχητης παρουσίας τους στα βουνά.
Οι Σουλιώτες πολεμούσαν για την πατρίδα, για την τιμή, για την ελευθερία. Χωρίς κράτος, χωρίς στρατό, με μόνο όπλο τη γνώση και την πειθαρχία τους, κατόρθωσαν να κάνουν τον εχθρό να τρέμει. Κάθε νύχτα ήταν μάχη, κάθε ζωή τους ιστορία, και κάθε βράχος μάρτυρας της ανδρείας τους.
Σήμερα, οι Σουλιώτες ζουν στις σελίδες της ιστορίας και στους θρύλους της πατρίδας. Ήταν και θα είναι πάντα οι φύλακες των βουνών, οι σκιές που γίνονται αστραπή, οι αθάνατοι πολεμιστές του Σουλίου τα νυχτερινά δαιμόνια που δίδαξαν την τέχνη της επιβίωσης και της ανδρείας.
Στυλ. Καβάζης
«Η εκπαίδευση του νεαρού Σουλιώτη». Λιθογραφία, Συλλογή Χαρακτικών, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.
