Από τη ΖΩΗ των λέξεων: ❝ ψ ά ρ ι ❞ ~

 

Από το «ὄψον» στο «Ψάρι»

Πώς μια λέξη που σήμαινε γενικά το «συνοδευτικό του ψωμιού» κατέληξε να ονομάζει αποκλειστικά τον έμβιο οργανισμό της θάλασσας; Η διαδρομή της λέξης είναι μικρό μάθημα γλωσσικής εξέλιξης...

 

 

Η Ρίζα και η Αρχική Σημασία

Η λέξη ψάρι είναι μεσαιωνική. Προήλθε από το αρχαίο "ὀψάριον", υποκοριστικό του ουσιαστικού "ὄψον" (προσφάγι). Η λέξη αυτή πιθανώς συνδέεται με το επίρρημα "ὀψέ" («αργά, αργότερα»), υποδηλώνοντας ίσως κάτι το επιπρόσθετο, το επιπλέον στο τραπέζι.

Στην αρχαιότητα, "ὄψον" ήταν το «προσφάγι» που συνόδευε τον άρτο: λαχανικά, ελιές, κρεμμύδια, ενίοτε κρέας. Αλλά συχνά και ....ψάρι. Ήταν ο «μεζές» που έδινε νοστιμιά στη βασική τροφή.

Στην Πολιτεία ο Σωκράτης περιγράφει την απέριττη και υγιή δίαιτα των κατοίκων της ιδεώδους πόλης, θυμίζοντας τη λιτότητα που συναντάμε και στη μοναστηριακή παράδοση (Πλάτ. Πολιτ. 372c)

«ἐπελαθόμην ὅτι καὶ ὄψον ἕξουσιν, ἅλας τε δῆλον ὅτι καὶ ἐλάας καὶ τυρόν, καὶ βολβοὺς καὶ λάχανά γε»

( = «Ξέχασα [να πω] ότι θα έχουν και προσφάγι· εννοείται αλάτι, αλλά και ελιές και τυρί, και θα βράζουν βολβούς και λαχανικά.»)

Αλλά ήδη από την αρχαιότητα, ειδικά στην Αθήνα, η λέξη άρχισε να στενεύει σημασιολογικά. Επειδή το ψάρι ήταν το πιο αγαπημένο «προσφάγι», η λέξη ὄψον άρχισε να ταυτίζεται με αυτό. Όπως παρατηρεί εύστοχα ο Πλούταρχος (Συμποσ. 667F):

«οὕτως πολλῶν ὄντων ὄψων ἐκνενίκηκεν

ὁ ἰχθὺς μόνος ἢ μάλιστά γ’ ὄψον καλεῖσθαι»

(Αν και υπάρχουν πολλά προσφάγια, ο ιχθύς κατάφερε να επικρατήσει έτσι ώστε να καλείται αυτός κατ' εξοχήν «ὄψον».)

Τον 4ο αι. π.Χ., ο κωμικός Μνησίμαχος (3.5-7) δίνει μια σαφή οδηγία για τη χρήση των λέξεων:

«τοὺς μὲν ἰχθῦς μοι κάλει ἰχθύδι’·

ὄψον δ’ ἂν λέγῃς ἕτερον, κάλει ὀψάριον»

(Τα ψάρια να μου τα λες «ιχθύδια»· αν όμως εννοείς άλλο προσφάγι, πες το «ὀψάριον».)

Την Ελληνιστική εποχή, το υποκοριστικό "ὀψάριον" παίρνει πλέον την οριστική σημασία του ιχθύος, είτε μαγειρεμένου είτε όχι. Αυτή τη χρήση συναντάμε π.χ. στα κείμενα του Ευαγγελιστή Ιωάννη:

«ἔστιν παιδάριον ὧδε ὃς ἔχει πέντε ἄρτους

κριθίνους καὶ δύο ὀψάρια» (Ιωάνν. 6,9)

«βλέπουσιν ἀνθρακιὰν κειμένην καὶ

ὀψάριον ἐπικείμενον καὶ ἄρτον» (Ιωάνν. 21,9)

Έτσι, από το ταπεινό συνοδευτικό των βολβών και της ελιάς στον Πλάτωνα, φτάσαμε στο μεσαιωνικό «ψάρι», μια λέξη που κλείνει μέσα στην ιστορία της μια ωραία γευστική και πνευματική διαδρομή του ελληνισμού.