ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ

 

~Αντί μνημοσύνου~

«Ο ελληνισμός σώθηκε στα 400 χρόνια σκλαβιάς, όχι επειδή κάναμε κατήχηση, αλλά γιατί ανάβανε το καντήλι, ζυμώνανε πρόσφορο, κάνανε αγιασμό και κυρίως πήγαιναν στην εκκλησιά, ήταν το κεντρικό κοινωνικό γεγονός, ήταν γιορτή, πανήγυρις».

«Αυτό το δίλημμα, του πόσο είμαστε Έλληνες ή Ευρωπαίοι είναι ένα ψευτοδίλημμα που γεννήθηκε τους τελευταίους αιώνες, βέβαια αρκετά εγκαίρως από τον Κοραή. Αυτός είναι ο κακός δαίμων του ελληνισμού, όπως τον χαρακτηρίζει ο Ράνσιμαν, διότι έφτιαξε μια θεωρία ότι την αρχαία Ελλάδα τη διέσωσε η Δύση».

(Χρηστός Γιανναράς,από συνέντευξη του το 2016 στον Δημοσθένη Γκαβέα)

 

 

Γράφει ο  Στυλ. Καβάζης

 

Στις 24 Αυγούστου 2024, ανήμερα της μνήμης του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού, έφυγε από τη ζωή ο Χρήστος Γιανναράς, ένας από τους σημαντικότερους διανοητές της νεότερης Ελλάδας.Δύο χρόνια μετά, η σκέψη του παραμένει επίκαιρη, ίσως περισσότερο από ποτέ. Όχι επειδή μας προσφέρει εύκολες απαντήσεις, αλλά επειδή μας υποχρεώνει να θέσουμε ξανά το δύσκολο και εν μέρει ακόμη αναπάντητο ερώτημα τι σημαίνει να είσαι Έλληνας;

Ο Γιανναράς δεν αντιλαμβανόταν τον ελληνισμό ως μια μουσειακή ανάμνηση της αρχαιότητας ούτε ως μια εθνική ιδεολογία αποκομμένη από την ιστορία. Έβλεπε μια μακρά ιστορική συνέχεια, μέσα στην οποία η αρχαιότητα, ο ελληνιστικός κόσμος, η Ρωμανία, η Ορθοδοξία, η Τουρκοκρατία και η νεότερη Ελλάδα αποτελούν διαφορετικούς σταθμούς μιας πολύ ευρύτερης ιστορικής διαδρομής.Γι' αυτό και η κριτική του στον Αδαμάντιο Κοραή ήταν τόσο έντονη. Ο Κοραής υπήρξε ασφαλώς σημαντική μορφή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και της πνευματικής προετοιμασίας της Επανάστασης, όμως η σχέση του με τη βυζαντινή κληρονομιά, τη Ρωμιοσύνη και την εκκλησιαστική παράδοση υπήρξε βαθιά συγκρουσιακή. Ο Γιανναράς πολύ σωστά θεωρούσε ότι η προσπάθεια ανασύνδεσης του νεότερου ελληνισμού με τη Δύση και τον Διαφωτισμό συνέβαλε σε μια ρήξη με τη βιωμένη παράδοση της Ρωμιοσύνης.

Κάπου εδώ η αναφορά στον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό αποκτά ιδιαίτερη σημασία.Ο σπουδαίος αυτός πραγματικός ΔΙΑΦΩΤΙΣΤΗΣ του γένους δεν επιχείρησε να «εκσυγχρονίσει» τον λαό αποκόπτοντάς τον από την παράδοσή του. Περιόδευσε στα χωριά, ίδρυσε σχολεία, δίδαξε τη γλώσσα και το Ευαγγέλιο και αγωνίστηκε να κρατήσει ζωντανή την αυτοσυνειδησία ενός λαού που ζούσε χωρίς δικό του κράτος.Η σύγκριση του Αγίου με τον Γιανναρά μπορεί ασφαλώς να είναι μόνο συμβολική και δεν τίθεται σε καμία περίπτωση θέμα εξίσωσης των δύο προσώπων ή του έργου τους.Ωστόσο πιστεύω ότι υπάρχει ένας κοινός συμβολισμός ο ένας αγωνίστηκε μέσα στην Τουρκοκρατία να μη χαθεί η παιδεία, η γλώσσα και η πίστη του Γένους, ενώ ο άλλος, στη σύγχρονη Ελλάδα, προσπάθησε να υπερασπιστεί την ιστορική μνήμη, την ελληνική γλώσσα, την Ορθοδοξία και την ιδιαίτερη πολιτισμική μας αυτοσυνειδησία.

Ο ένας με το ράσο και το ραβδί, ο άλλος με την πένα και το βιβλίο, ο ένας στις πλατείες των υπόδουλων χωριών, ο άλλος στις αίθουσες των πανεπιστημίων και στις σελίδες των βιβλίων. Η αναλογία είναι καθαρά συμβολική όπως αναφέρω και προηγούμενως προς αποφυγήν παρεξήγησεων, αλλά η κοινή αγωνία είναι ευδιάκριτη να μη χαθεί η αυτοσυνειδησία του ελληνισμού.Για τον Γιανναρά, αυτή η αυτοσυνειδησία δεν ήταν σύνθημα. Ήταν τρόπος ζωής όπως αναφέρει χαρακτηριστικά το καντήλι, το πρόσφορο, ο αγιασμός, η εκκλησία, η πανήγυρη, η οικογένεια, η ενορία, η γλώσσα, η κοινότητα, η καθημερινή συμμετοχή σε έναν πολιτισμό που δεν περιορίζεται στα βιβλία, αλλά βιώνεται.

Αυτό εξηγεί και την επίμονη κριτική του στον δυτικό ατομοκεντρισμό. Ο Γιανναράς έβλεπε μια θεμελιώδη διαφορά ανάμεσα σε έναν πολιτισμό που αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως απομονωμένο άτομο και σε μια παράδοση που αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ως πρόσωπο, δηλαδή ως ύπαρξη που ολοκληρώνεται μέσα στη σχέση, την κοινωνία και την αγάπη.

Γι' αυτό και το δίλημμα «Έλληνας ή Ευρωπαίος» του φαινόταν ψευδές. Δεν αρνείται κανείς την Ευρώπη ούτε τη σημασία της ευρωπαϊκής παιδείας. Το ζήτημα είναι άλλο μπορούμε να γνωρίζουμε και να συμμετέχουμε στον ευρωπαϊκό πολιτισμό χωρίς να θεωρούμε προϋπόθεση την εγκατάλειψη της δικής μας ιστορικής ιδιοπροσωπίας;Αυτό ήταν το δύσκολο ερώτημα που έθετε και γι' αυτό η σκέψη του εξακολουθεί να ενοχλεί.Σε μια εποχή όπου έχουμε περισσότερη πληροφορία αλλά λιγότερη παιδεία, περισσότερη επικοινωνία αλλά λιγότερη κοινωνία, περισσότερες επιλογές αλλά συχνά λιγότερη αυτογνωσία, ο Γιανναράς επέμενε ότι πριν αποφασίσουμε πού θέλουμε να πάμε, πρέπει να ξέρουμε από πού ερχόμαστε.

Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε μαζί του σε όλα. Χρειάζεται όμως να τον διαβάζουμε, να τον κρίνουμε, να διαφωνούμε μαζί του όπου χρειάζεται και κυρίως να συνεχίζουμε τον διάλογο που εκείνος άνοιξε.Γιατί ένας λαός δεν χάνεται όταν πεθαίνουν οι διανοητές του αλλά όταν παύει να τους διαβάζει.

Σαν σήμερα λοιπόν ανήμερα του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού, έφυγε ένας άνθρωπος που πέρασε τη ζωή του προσπαθώντας να μας υπενθυμίσει ότι η Ελλάδα δεν είναι απλώς ένας γεωγραφικός χώρος, ένα κράτος ή ένας διοικητικός προσδιορισμός. Είναι μνήμη, γλώσσα, ιστορία, κοινότητα, πίστη, πολιτισμός και ένας ιδιαίτερος τρόπος να αντιλαμβάνεσαι τον άνθρωπο και τη ζωή.Ο Κοσμάς ο Αιτωλός προσπάθησε να κρατήσει αναμμένο το καντήλι του Γένους μέσα στους αιώνες της σκλαβιάς.Ο Γιανναράς προσπάθησε, με τα δικά του μέσα και στη δική του εποχή, να κρατήσει αναμμένο το καντήλι της ελληνικής αυτογνωσίας.Το αν θα παραμείνει αναμμένο, πλέον εξαρτάται από εμάς.

Αιωνία του η μνήμη.