Ποιος ήταν ο μοναχός Θεοφάνης (Valeriu Purdea) που επέλεξε να αναπαυθεί στη Μονή Καλλίπετρας;
του Αρχιμ.Παλαμά,
Ηγουμένου της Ιεράς Μονής
Θεοτόκου Καλλίπετρας
Η ανακοίνωση της εκδημίας του Βαλερίου Πουρντέα, συγκίνησε τον κόσμο της τέχνης, καθώς στους κύκλους αυτούς, υπήρξε ιδιαίτερα γνωστός.
Ποιος είναι αυτός, όμως ο καλλιτέχνης, που επέλεξε να αναπαυθεί αιώνια, στη Σκήτης της Βέροιας, την ευλογημένη κοιλάδα του Αλιάκμονα και συγκεκριμένα στη Μονή της Καλλίπετρας;
Ο Βαλέριος Πουρντέα (Valeriu Purdea) γεννήθηκε στις 29 Δεκεμβρίου 1978 στην καρδιά της Ρουμανίας, κοντά στα νότια Καρπάθια. Προερχόμενος από μια φτωχή οικογένεια, μοναχοπαίδι του Βαλέριου και της Καταλίνα, ασχολούμενος με αγροτικές εργασίες από έφηβος, γράφτηκε σε μια αθλητική σχολή πολεμικών τεχνών. Ο δάσκαλος του Καράτε αγιογραφούσε, κι ο νεαρός Βαλέριος ήθελε να τον μιμηθεί. Οι πρώτες του προσπάθειες, είχαν τέτοια επιτυχία, που ο ιερέας της ενορίας του, δύσκολα πίστεψε ότι ήταν έργα αρχαρίου.
Μεγαλώνοντας, κυριεύτηκε από αυτό το πάθος της Τέχνης. Το χαρακτήριζε οδυνηρό: «Αυτό το πάθος με σκοτώνει»! Στα μοναστήρια, στους ναούς και στα μουσεία της πατρίδας του, "κολλούσε" το βλέμμα του στα έργα των μεγάλων δημιουργών. Ώρες ατελείωτες παρατηρούσε τις λεπτομέρειες και μετά προσπαθούσε να τις αποτυπώσει στα δικά του έργα. Ήταν εξ ολοκλήρου αυτοδίδακτος, χωρίς να παρακολουθήσει μαθήματα σε κάποια σχολή. Με κάποιον αγιογράφο μοναχό συνδέθηκε φιλικά, κι αυτό τόνωσε την ευσέβεια, που είχε διδαχθεί από τη μητέρα του. Μια μέρα, βρήκε τα ράσα του μοναχού κρεμασμένα και τα φόρεσε για να αστειευτεί. Εκείνος του είπε: "Πρόσεξε! όποιος τα φοράει μια φορά, έστω και για αστεία, μετά θα τα φορέσει στα αλήθεια"!
Στην πρώτη του νιότη υπήρξε πολύ εμφανίσιμος και ανδροπρεπής, γεγονός που προκαλούσε την προσοχή και το ενδιαφέρον. Η βαρύτητα όμως της ζωής του, ήταν η Τέχνη! Ότι έργα ζωγράφιζε, τα πουλούσε πραγματικά "για ένα κομμάτι ψωμί", αδιαφορώντας για τα χρήματα παντελώς. Φορούσε πολύ απλά ρούχα, έμενε σε λιτότατα καταλύματα και πολλές φορές για μέρες ξεχνούσε να φάει. Η ζωή του έχει έντονες αντιθέσεις: ακραία καλλιτεχνική τελειομανία και απόλυτη αδιαφορία για τα υλικά. Εξωτερικά ολιγομίλητος, εσωτερικά μια δυνατή φλόγα. Μια ζωή αφανής κι ένα εσωτερικό μεγαλείο.
Ο πόθος του, να μελετήσει τους μεγάλους αγιογράφους, υπερέβη τα σύνορα της χώρας του. Το ενδιαφέρον του εστιάστηκε στον εικαστικό πλούτο της Ισπανίας για 10 χρόνια, και για λίγο της Ιταλίας. Μαζί του μετακινούνταν ή επικοινωνούσαν στενά, μια ομάδα μαθητών. Υπήρξε τέλειος σε σπουδαίες και δύσκολες μεθόδους, όπως το λεγόμενο "στιλβωτό χρύσωμα". Πολλοί ενθουσιάζονταν με την τέχνη του. Όμως έδειχνε να βαριέται τις μετριότητες. Σε πολύ λίγους, που κράτησε κοντά του έως το τέλος, έκανε εντατικά μαθήματα, με αυστηρότητα και χωρίς κολακείες. Το ανέκδοτό τους, επειδή γενικά τους "τυραννούσε", ήταν: "Με το Βαλέριο, και τα απλά πράγματα γίνονται δύσκολα"!
Τέλος, η Βυζαντινή Ελλάδα, κέρδισε ολοκληρωτικά το ενδιαφέρον του. Αρχικά εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Οι ώρες. που πέρασε στο Μουσείο Μπενάκη και το Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών, δεν μετριούνται. Πολλές φορές συμπλήρωσε οκτάωρο μπρος στις εικόνες του σπουδαίου Εμμανουήλ Λομπάρδου (1598-1632), ώστε να ανησυχούν οι υπάλληλοι! Εκείνος, σα να μην επικοινωνούσε με τον κόσμο αυτό, μελετούσε τις πινελιές, τις ψιμυθιές, τις ατελείωτες λεπτομέρειες... Παρατηρούσε την κλίση, την ποσότητα των γραμμών και αξιολογούσε την τεχνική τους. Η εμμονή του, φανερώνει όχι απλώς μελέτη αλλά «μύηση». Δεν αντέγραφε... Εισχωρούσε στον τρόπο σκέψης των Αρίστων. Κάποιες φορές αστειευόταν κι έλεγε: "αυτούς όλους θα τους καταστρέψω! Θα κάνω πιο πολλές λεπτομέρειες"!
Για να χαλαρώσει περπατούσε πολλές ώρες. Του άρεσε να επισκέπτεται το Α΄ Νεκροταφείο, και να παρατηρεί τα μνημειώδη μαρμάρινα καλλιτεχνήματα. Επικεντρωνόταν στις αναλογίες, τις εκφράσεις, σε πράγματα που όλους εμάς μας αφήνουν αδιάφορους, αλλά γι αυτόν είχαν ιδιαίτερο νόημα.
Ύστερα, ήρθε η πρόκληση να μελετήσει τα έργα του Αγίου Όρους. Η χαρά του ήταν απερίγραπτη! Πολλά μοναστήρια ζήτησαν την συνεργασία του, αλλά και να τους παραδώσει μαθήματα. Εργάστηκε σε μνημειώδη αντίγραφα παλαιωμένων εικόνων με εξαιρετική επιτυχία. Υπερμεγέθεις εικόνες στα μαγαζιά της Ουρανούπολης, που πουλήθηκαν σε τιμές πολλών χιλιάδων, ήταν έργα του Βαλερίου, τα οποία δούλεψε αντί ελάχιστης αμοιβής.
Δεν υπήρχε κάτι που να υστερούσε. Μια από τις πιο ολοκληρωμένες δουλειές του, ήταν η συλλογή 15 εικόνων μεγάλων διαστάσεων (ύψους 1,60 εκ), για την αίθουσα συνεδριάσεων της Θεολογικής Σχολής του Μπαλαμάντ στο Λίβανο. Πολλοί αξιολογούν, ότι είναι ότι καλύτερο παρήγαγε, στην χρυσή εποχή του.
Αρνήθηκε πεισματικά να διαφημίσει το ταλέντο του. Δεν έβαλε την υπογραφή του ποτέ σε καμία εικόνα! Μόνον αγιογραφούσε μανιωδώς, με μια ανικανοποίητη τελειομανία. Η στάση του ήταν αποκαλυπτική. Δεν ήταν απλώς ταπεινότητα, αλλά πλήρης αποδέσμευση από τα υλικά. Ήταν πάνω από κάθε σύγχρονο καλλιτέχνη. Σε κάθε έργο του, ποτέ δεν έμενε ικανοποιημένος: "Μπορεί να γίνει και καλύτερο", συνήθιζε να λέει...
Κατά τη διάρκεια των επισκέψεων του στον Άθωνα, μετακινήθηκε οριστικά στη Θεσσαλονίκη για να διευκολυνθεί. Άλλωστε δεν είχε και πολλά πράγματα να μεταφέρει: τα πινέλα, τα χρώματα, ένας υπολογιστής και ελάχιστα ρούχα. Κάπου εκεί κατόρθωσα να τον συναντήσω...
Εδώ και πολλά χρόνια αναζητούσα το χέρι του! Είχα "σταμπάρει" την τεχνική του και έψαχνα να βρω τον άγνωστο καλλιτέχνη, που δεν έβαζε ποτέ την υπογραφή του! Νομίζω, είχα φθάσει στο σημείο, να μπορώ να αναγνωρίσω τα έργα του, χωρίς ποτέ να έχω γνωρίσει τον αγιογράφο!
Η φωτογραφία μιας λεπτομέρειας, ενός χεριού από αγιογραφία της Παναγίας, ήταν η αφορμή να τον ανακαλύψω. Είχε δημοσιευτεί ανώνυμα από μαθητές του, σε μια ομάδα του διαδικτύου. Επέμεινα στους ηλεκτρονικούς διαχειριστές, να με καθοδηγήσουν να ανακαλύψω τον τεχνίτη. Κι αυτοί αν και δεν γνώριζαν και μετά από πολλές αναζητήσεις, μια μαθήτρια είπε ότι τον γνωρίζει, ότι ζει τώρα στη Θεσσαλονίκη κι ότι υπάρχει ένα τηλέφωνο επικοινωνίας.
Έπρεπε λοιπόν, να διαπιστώσω αν ήταν αυτός που έψαχνα. Όταν συναντηθήκαμε, μετά βίας πίστεψα ότι μπροστά μου είχα ένα γίγαντα της Τέχνης, που τα χέρια του παράγουν μουσειακά έργα... Φαινόταν πολύ ταπεινός, για αυτό που προσδοκούσα. Του εξήγησα πως ήθελα 4 εικόνες τέμπλου, μεγάλων διαστάσεων, που να γίνουν σε βάθος χρόνου. Για μένα ήταν πολύ σημαντικό θέμα, καθώς μια εικόνα μπορεί να κατανύσσει, να δυναμώνει την προσευχητική προσπάθεια του μοναχού.
Όταν μιλήσαμε για το οικονομικό με εξέπληξε. Η τιμή ήταν πολύ χαμηλή, ελάχιστο ποσό σε σχέση με ότι είχα ακούσει πριν από άλλους. Ο πρώτος μου λογισμός ήταν, πως επρόκειτο για κάποιον απατεώνα που ήθελε απλώς να αρπάξει μια προκαταβολή και να εξαφανιστεί. Όμως μου είπε: "Δε με ενδιαφέρουν τα χρήματα. Εσύ θα προσεύχεσαι σε αυτές τις εικόνες;". Όταν τον διαβεβαίωσα, πήρε μια μικρή προκαταβολή για τα υλικά. Επιθυμία του Βαλερίου, ήταν να ξεκινήσει με την εικόνα της Θεοτόκου.
Άργησε να ξαναεμφανιστεί και φαντάστηκα ότι έχασα τα χρήματα... Μετά από 6 μήνες, με κάλεσε και είδα την τελειότητα προσωποποιημένη! Έμεινα έκθαμβος. Ούτε στα όνειρά μου, μια τόσο τέλεια δημιουργία! Σκεφτόμουν: Μπορεί στο φτωχικό μοναστηράκι μου, να φιλοξενήσουμε τόσο σπουδαία έργα;
Και τότε ήρθε μια ακόμη απογοήτευση... Ο Βαλέριος, τελειώνοντας την εικόνα της Θεοτόκου, πέρασε βερνίκι. Ήταν όμως χειμώνας και στο ατελιέ του, κάνοντας άσκηση, δε χρησιμοποιούσε θέρμανση. Οι χαμηλές θερμοκρασίες, προκάλεσαν ρηγματώσεις στο βερνίκι και η εικόνα έδειχνε πραγματικά άσχημη. Αν και υπήρχε τεχνική για να αποκατασταθεί η βλάβη, εκείνος δεν περίμενε, πληγώθηκε πολύ και τότε έκανε κάτι που δε μπορούσα να το φανταστώ. Αργότερα ενημερώθηκα από τους μαθητές του, ότι ήταν καθημερινότητα γι αυτόν: Πήρε τον τροχό και έξυσε την εικόνα επαναφέροντας την γυμνή επιφάνεια του ξύλου. Εβδομάδες ατελείωτης εργασίας καταστράφηκαν, χωρίς να υπολογίζει τίποτα!
Έμαθα ακόμη από τους μαθητές του, ότι περισσότερα έργα κατάστρεψε, παρά άφησε να υπάρχουν. Μόλις τελείωνε, εάν κάποια αμελητέα λεπτομέρεια δε του άρεσε (ακόμα κι αν μπορούσε να διορθωθεί), ο Βαλέριος δεν ήθελε να τη βλέπει! Αμέσως γυαλοχαρτάριζε, για να ξαναχρησιμοποιήσει το ξύλο! Έτσι όμως δεν εισέπραττε χρήματα και καθυστερούσε τις παραγγελίες. Σε μια τέτοια περίπτωση, μια εικόνα της Γλυκοφιλούσας, σώθηκε από έναν μαθητή του! Την άρπαξε από τα χέρια του δια της βίας! Σήμερα την έχουμε στο Αρχονταρίκι της Μονής.
Όταν ολοκληρώθηκε για δεύτερη φορά, η εικόνα της Θεοτόκου, με κάλεσε να την φορτώσουμε στο όχημά μας. Ήταν ασήκωτη. Την κουβάλησε μόνος του. Ήθελε να έρθει μαζί στο μοναστήρι, για να τη συνοδεύσει μέχρι τον τόπο της. Εκεί μιλώντας, παραπονέθηκε ότι αδικαιολόγητα έχασε πολλά κιλά. Τον προέτρεψα να το ερευνήσει ιατρικά και μετά από πολλές αναβολές και καθυστερήσεις, μας κοινοποιήθηκε η γνωμάτευση ότι στον εγκέφαλο υπάρχουν μεγάλοι όγκοι, και πολλές μεταστάσεις στο σώμα.
Μάλλον το δέχθηκε με ανδρείο φρόνημα. Η αντίδραση του δεν ήταν δραματική. Βέβαιος πως όδευε προς το να αναχωρήσει από τη ζωή, η ψυχραιμία του ήταν εντυπωσιακή. Με κάλεσε στο σπίτι του. Στον δεύτερο όροφο χωρίς ανελκυστήρα, σε ένα χώρο που ήταν ταυτόχρονα ατελιέ, υπνοδωμάτιο, σαλόνι! Ο υπολογιστής, που χρησιμοποιούσε για να μεγεθύνει τις φωτογραφίες του αρχείου του και να μελετά τις λεπτομέρειες, αναπαρήγαγε συνεχώς εκκλησιαστική μουσική. Στο μεγάλο τραπέζι ξαπλωμένο το ξύλο με την εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα, μόλις είχε ξεκινήσει.
Μου περιέγραψε την κατάστασή του, το χρονοδιάγραμμα που είχε μπροστά του λέγοντας: "θα προλάβω να τελειώσω κι αυτήν την εικόνα. Από σένα όμως θέλω μια μεγάλη χάρη... Θέλω να πεθάνω μοναχός".
Ο Βαλέριος πίστευε πολύ στο Θεό. Εξωτερικά όμως, δεν είχε τα χαρακτηριστικά, των ανθρώπων που θέλουν να γίνουν μοναχοί. Με πολύ δισταγμό, του έταξα να το συζητήσω με τον επίσκοπο μου, για να λάβω την αντίστοιχη άδεια. Κάνοντας προσευχή, λάβαμε την προφορική άδεια, αλλά περίμενα τον κατάλληλο χρόνο.
Η καθυστέρηση μου, του προκαλούσε ανησυχία. Επανέρχονταν τακτικά. Εγώ πάλι ανησυχούσα, μήπως η μοναχική κουρά, σήμαινε γι αυτόν την παραίτηση, από την προσπάθεια για την υγεία του. Έτσι περνούσαν οι βδομάδες και τον έβλεπα να στεναχωριέται. Η κατάσταση του βάρυνε και σύμφωνα με τους γιατρούς μετρούσε τις τελευταίες του ώρες. Έτσι στο κρεβάτι του πόνου, με την αδελφότητα μας, τον κουρέψαμε μοναχό. Από τις χημειοθεραπείες, είχαν πέσει όλα τα μαλλιά του. Έπρεπε να κόψουμε τρίχες, για τη διαδικασία της κουράς. Βρέθηκαν μια-δυο στο πίσω μέρος του σβέρκου του.
Στη μοναχική κουρά, ο μοναχός λαμβάνει ένα νέο όνομα, επιλογής του πνευματικού του πατέρα. Στην Καλλίπετρα, φυλάσσεται μια χειρόγραφη φυλλάδα του 16ου αι., έργο ενός καλλιγράφου που ονομάζονταν "Θεοφάνης". Το ίδιο όνομα είχε και ο διάσημος Σταυρονικιτιανός μοναχός, αγιογράφος του 16ου αιώνα. Κι ακόμα ο Άγιος Θεοφάνης ο Δοχειαρίτης, ο οποίος έζησε στη Σκήτη μας, οπότε ήταν ευκαιρία να τον τιμήσουμε, δίνοντας το όνομα του, στον Βαλέριο. Το όνομα αυτό, «Θεοφάνης» λειτουργεί συμβολικά: ολοκληρώνεται μια πορεία από την αναζήτηση της μορφής προς τη φανέρωση του θείου (Θεού φανέρωσις). Ήταν 21 Νομεβρίου 2025, εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου, όταν ο Βαλέριος κουρεύτηκε Θεοφάνης μοναχός!
Αγάπησε τα ράσα. Τα φόρεσε όσο ήταν δυνατόν, καθώς δυσκολευόταν στο νοσοκομείο και στις θεραπείες. Μέσα στον πόνο του έβλεπες το βλέμμα του ευχαριστημένο. Στην εξομολόγησή του, έλεγε συντετριμμένος: "Είμαι πάρα πολύ κακός άνθρωπος"! Όταν κοινωνούσε, έκανε μεγάλη προσπάθεια και έπεφτε στα γόνατα για να μεταλάβει.
Και τότε συνέβη το απρόσμενο!
Ενώ οι γιατροί μιλούσαν για άμεση κατάληξη, ο μοναχός Θεοφάνης πήρε τα πάνω του. Σηκώθηκε όρθιος! Έκανε πολύωρους περιπάτους. Έτρωγε κανονικά. Επρόκειτο για μια αναλαμπή, σαν αυτές που συχνά περιγράφονται σε τέτοιες περιπτώσεις. Προς στιγμήν, πιστέψαμε ότι ανεξήγητα είχε γίνει υγιής. Αν και το αριστερό μάτι είχε ακυρωθεί εντελώς από τον όγκο, αυτός εργαζόταν στην εικόνα του Χριστού με προσοχή. Όσο περίτεχνη ήταν η εικόνα της Θεοτόκου, τόσο περίτεχνη γίνονταν και η εικόνα του Χριστού. Η τελευταία του εικόνα...
Η προσωρινή ανάκαμψη, του έδωσε χρόνο για ολοκλήρωση... όχι μόνο της εικόνας του Χριστού αλλά και της προσωπικής του πορείας... Τελευταία φορά ήρθε στην Καλλίπετρα, για τους εορτασμούς του Αγ.Γρηγορίου Παλαμά, τη Σαρακοστή του 2026. Έμεινε λίγες μέρες, έως την ημερομηνία της θεραπείας. Έβγαλε φωτογραφίες. Περπάτησε σε όλα τα σημεία... Πήγε και επιθεώρησε στο κοιμητήριο της Μονής, τους τάφους των μοναχών. Στάθηκε στον πρώτο, που ήταν χτιστός και έτοιμος για να υποδεχθεί τον επόμενο. Τον φωτογράφησε... Κοίταξε τη θέα μπροστά στο μνήμα!
Τέσσερις βδομάδες μετά, αρχή της Μεγάλης Εβδομάδας (Απρίλιος 2026), η υγεία του πήρε την οριστική τελική της τροπή. Περιέγραψε ότι αισθάνονταν ισχυρούς πόνους και σταμάτησε να τρώει. Λάμβανε πολύ περιποίηση από τους μαθητές του. Του έδειχναν ευγνωμοσύνη. Συγκέντρωσαν πολύ υλικό για τη ζωή του, το οποίο αναμένεται να εκδοθεί.
Στο ατελιέ του, σπεύσαμε να τον δούμε. Μου μιλούσε με δυσκολία. Με το νεύμα του, έδειξε πάνω στο τραπέζι την εικόνα του Χριστού: "Προλάβαμε" είπε. Και όπως ήταν φυσικό για το χαρακτήρα του, συνέχισε: "όμως, μπορεί να βελτιωθεί κι άλλο"!
Τις τελευταίες 3-4 μέρες μεταφέρθηκε στο Θεαγένειο. Εκεί λάμβανε Θεία Κοινωνία μέχρι την προτελευταία μέρα. Οι τελευταίες ώρες ήταν οδυνηρές... "πόσο πολύς πόνος" άρθρωσε! Παρασκευή της Διακαινησίμου! Παρασκευή της Ζωοδόχου Πηγής! Οι μαθητές του έσπευσαν να του φέρουν αγιασμό από την κοντινή εκκλησία. Επειδή δε μπορούσε να καταπιεί, τον άλειψαν με το αγιασμένο ύδωρ... Σε λίγα λεπτά ανακουφίστηκε, αναχωρώντας από την ματαιότητα αυτού του κόσμου, από τη χαρά της Αναστάσιμης Εβδομάδας στην Αιώνια χαρά!
Ήταν 17 Απριλίου 2026, στις 11.35 το πρωί, όταν αναχώρησε για την ουράνια πατρίδα, ως μοναχός Θεοφάνης, ο αγιογράφος Βαλέριος Πουρντέα, στα 48 του χρόνια. Έσβησε αθόρυβα, όπως αθόρυβη υπήρξε και ολόκληρη η ζωή του. Το «αυτό το πάθος με σκοτώνει» απέκτησε τελικά κυριολεκτική και πνευματική διάσταση... Ένα μέτρο αυστηρότητας που σπάνια συναντάται.
Η διαδικασία μεταφοράς της σωρού στο ταπεινό μοναστήρι της Καλλίπετρας, απέκτησε ένα μεγάλο βαθμό δυσκολίας. "Με το Βαλέριο και τα πιο απλά πράγματα, γίνονται δύσκολα"! Η γραφειοκρατία και οι εκπρόσωποι της. έκαναν το απλό αυτό θέμα, να μοιάζει ακατόρθωτο. Όταν τελικά το παραχώρησαν, μαζί με το σκήνωμα, μεταφέρθηκε πάνω στο φέρετρο και η εικόνα του Χριστού. Σα να ήθελε να τη συνοδέψει ο ίδιος στον τόπο της. Αργά το απόγευμα του Σαββάτου, έφθασε τελικά το σκήνωμα για να τοποθετηθεί στο νεκροκρέβατο της Μονής και να ψαλλεί στον ολοστόλιστο ναό η Αναστάσιμη εξόδιος ακολουθία με τα 100 Χριστός Ανέστη!
Κι ο μοναχός Θεοφάνης, σα να κοιμόταν στην αγκαλιά του Αναστάντος Χριστού... είχε μια εκπληκτική ευκαμψία στο σώμα του, σε αντίθεση με τα συνηθισμένους νεκρούς. Τα χέρια του μαλακά, τα δάχτυλα ευλύγιστα, διαπιστώθηκε από όλους όσους έσπευσαν να τον αποχαιρετίσουν!
Τώρα αναπαύεται με έναν ξύλινο Σταυρό, στον απέριττο τάφο που φωτογράφισε, γιατί φαντάστηκε ότι του ανήκει...
Θεοφάνους μοναχού του Καλλιπετρίτου, Αιωνία η Μνήμη!
Σημείωση τέλους:Το 40νθήμερο μνημόσυνό του πρόκειται να τελεστεί στη Μονή Καλλίπετρας το Σάββατο 30 Μαίου 2026 (07:00-10:00 πμ).
Καλή Ανάσταση να έχει.
