❝ ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος ❞

Μια αινιγματική φράση του εξαψάλμου

❝ προσελογίσθην μετὰ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον·

ἐγενήθην ὡς ἄνθρωπος ἀβοήθητος ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος ❞

(Ψαλ. 87,5)

(μετάφρ.)

«Λογίστηκα μαζι με αυτούς που κατεβαινουν στον λάκκο

Έγινα αβοήθητος, ελεύθερος μέσα στους νεκρούς»

 

 

 

Δύο εικόνες σε έναν στίχο:

«Καταβαίνοντες εἰς λάκκον»

Ο λάκκος — το στεγνό πηγάδι, ο βόθρος χωρίς νερό — είναι κλασική εβραϊκή εικόνα για τον Άδη και τον θάνατο, που απαντά κατ' επανάληψη στους Ψαλμούς, στον Ησαΐα, στον Ιεζεκιήλ. Δεν είναι τυχαία η επιλογή του λάκκου αντί για κάποια άλλη εικόνα θανάτου: ο λάκκος είναι τόπος απόλυτης αφωνίας και ερημιάς. Και αυτό μοιάζει με ρητορικό όπλο του ψαλμωδού προς τον Θεό: λίγους στίχους αργότερα ρωτάει τον Θεό : ❝ μὴ διηγήσεταί τις ἐν τάφῳ τὸ ἔλεός σου; ❞ (87,11)

Δεν μπορώ να σε δοξολογήσω από τον λάκκο, άρα: κάνε κάτι τώρα, όσο ακόμα είμαι εδώ....

«Ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος»

Εδώ κρύβεται ένα μικρό αριστούργημα. Ενώ στην ελληνική μας αντίληψη, η ελευθερία είναι αγαθό, στο εβραϊκό πρωτότυπο η μεταφραζόμενη ως «ελεύθερος» λέξη chofshi (חָפְשִׁי) έχει πολύ πιο συγκεκριμένο νομικό περιεχόμενο: είναι ο «απελεύθερος», ο δούλος που απελευθερώθηκε — αυτός που έπαυσε να ανήκει στον κύριό του, που η σχέση του μαζί του διακόπηκε.

Σε μια γλώσσα και σκέψη όπου η φράση «δούλος του Θεού» δηλώνει σχέση εξάρτησης και αφοσίωσης προς τον Θεό, το «ἐλεύθερος ἐν νεκροῖς» στην πραγματικότητα δεν είναι ελευθερία αλλά εγκατάλειψη.

Ο νεκρός είναι «ελεύθερος» επειδή

✻ έχει αποδεσμευτεί από τον κύριό του, τον Θεό.

✻ έχει πάψει να είναι υπό την κηδεμονία Του.

✻ βρίσκεται εκτός σχέσης, εκτός φροντίδας, εκτός ιστορίας.

Είναι η πιο σκοτεινή μορφή «ελευθερίας» που μπορεί να φανταστεί ο ψαλμωδός. Και οι Εβδομήκοντα αποδίδοντας τη λέξη "ἐλεύθερος" κράτησαν ακέραιο το παράδοξο στα Ελληνικά.

Ο σκοτεινός ψαλμός και η λαμπρή ανατροπή

Ο Ψαλμός 87 είναι ίσως ο μοναδικός ψαλμός του Ψαλτηρίου που μοιάζει να μην έχει τη συνηθισμένη ανατροπή (‟Κύριε γιατί με άφησες; --> Κύριε, σε ευχαριστώ που δεν με άφησες”). Δεν έχει φως στο τέλος. Τελειώνει στο σκοτάδι, με την τελευταία λέξη να είναι μοναξιά ❝ ἐμάκρυνας ἀπ᾿ ἐμοῦ φίλον καὶ πλησίον ❞ (87,19).

Αλλά ο ψαλμός βρήκε την ανατροπή του στην υμνογραφία. Η Εκκλησία πήρε την ίδια ακριβώς φράση και την εφήρμοσε, σε διάφορους ύμνους, στο ίδιο το πρόσωπό του αναστάντος Χριστού.

❝ Ἀνέστη ὁ ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος,

καὶ παρέχει τῷ κόσμῳ τὸ μέγα ἔλεος. ❞

❝ Νίκην ἔχων Χριστέ, τὴν κατὰ τοῦ ᾍδου,

ἐν τῷ Σταυρῷ ἀνῆλθες,

ἵνα τοὺς ἐν σκότει θανάτου καθημένους,

συναναστήσῃς σεαυτῷ, ὁ ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος ❞

Έτσι, η πιο σκοτεινή ίσως φράση του Ψαλτηρίου έγινε τίτλος θριάμβου.

Ο Δαβίδ έλεγε: «βρίσκομαι στον Άδη, εκεί που ο Θεός δεν φτάνει».

Ο υμνογράφος απαντά: «εκεί τελικά έφτασε — αλλά ο Άδης δεν τον κράτησε». Έγινε «ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος», δηλαδή: αναστημένος.