Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2026

~ΠΕΡΙ ΜΕΣΑΙΩΝΟΣ ΤΟ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑ~

 

Μπορεί να είναι εικόνα η Βασιλική του Εθνικού Ιερού της Αμώμου Συλλήψεως
Γράφει  ο Στυλιανός Καβάζης 
Ο Μεσαίωνας υπήρξε μια εποχή που αδικήθηκε όσο λίγες. Η αναφορά του έγινε ύβρις, το όνομά του σύμβολο καθυστέρησης και σκότους και όμως, πίσω από το στερεότυπο αυτό απλώνεται ένας κόσμος σύνθετος, δημιουργικός και βαθιά πνευματικός.Ένας κόσμος που δεν αξίζει τη λήθη, αλλά τον σεβασμό της ιστορικής κατανόησης.
Στην καρδιά αυτού του κόσμου στέκει η Αυτοκρατορία της Ρωμανίας το "Βυζάντιο". Ενώ η Δύση παραδινόταν στις επιδρομές και στα φεουδαρχικά τερτιπια, η Κωνσταντινούπολη έλαμπε ως φάρος γνώσης, τέχνης και θεσμικής συνέχειας. Εκεί σώθηκε και μεταμορφώθηκε η κληρονομιά της αρχαιότητας,στα βυζαντινά σκριπτόρια αντιγράφονταν και σχολιάζονταν τα έργα του Αριστοτέλη και του Πλάτωνα, ενώ η θεολογία συνδιαλεγόταν με τη φιλοσοφία σε βάθος που η Δύση θα ανακαλύψει αιώνες αργότερα.
Η Ρωμανία δεν υπήρξε θεοκρατικό σκοτάδι, αλλά ένα σύνθετο κράτος δικαίου, με διοικητική οργάνωση, νομική παράδοση, και κοινωνική κινητικότητα που σπάνια συναντάται σε προνεωτερικές κοινωνίες. Η Νομοθεσία του Ιουστινιανού αποτέλεσε τη βάση του ευρωπαϊκού δικαίου, ενώ τα πανεπιστήμια της Κωνσταντινούπολης δίδαξαν για αιώνες ιατρική, μαθηματικά, αστρονομία, ρητορική και λογική πολύ πριν αναγεννηθούν αυτά τα γράμματα στη Δύση. Η τέχνη της Ρωμανίας, με τη λιτότητα και τη μεταφυσική της δύναμη, δεν ήταν έκφραση δεισιδαιμονίας, αλλά μια αισθητική ανύψωση του ανθρώπινου βλέμματος προς το άχρονο.
Αλλά κι έξω από τα τείχη της Βασιλεύουσας, ο μεσαιωνικός κόσμος δεν ήταν ένα απέραντο σκοτάδι. Οι κοινότητες, οι συντεχνίες, οι μικροί θεσμοί αυτοοργάνωσης προστάτευαν τον τεχνίτη και τον πολίτη. Η κοινωνική ζωή είχε ακόμη μέτρο, ενώ η εργασία διατηρούσε ανθρώπινη υπόσταση πολύ πριν η βιομηχανική νεωτερικότητα μετατρέψει τον άνθρωπο σε εξάρτημα της μηχανής.
Η δαιμονοποίηση του Μεσαίωνα είναι στην ουσία μια κατασκευή του Διαφωτισμού, που χρειάστηκε να σκιαγραφήσει το χθες ως σκοτάδι για να φωτίσει το σήμερα. Μα αυτή η αφήγηση είναι παραπλανητική η γραμμική ιδέα της «προόδου» αποσιωπά ότι και ο μοντερνισμός γέννησε τα δικά του Άουσβιτς, τις δικές του εξορίες και μηχανές εξόντωσης(Χιροσίμα, αποικιοκρατία,κ.ο.κ). Η βαρβαρότητα δεν κατοικεί σε εποχές, αλλά σε νοοτροπίες.
Η Ρωμανία, η Βασιλεύουσα της Ανατολής, στέκει ως μαρτυρία ότι ο Μεσαίωνας μπορούσε να είναι λαμπρός,ότι μέσα στο σκοτάδι των αιώνων υπήρξε φως τόσο δυνατό, που έθρεψε τον πολιτισμό ολόκληρης της Ευρώπης. Αν υπάρχει σήμερα Ευρώπη των γραμμάτων, της νομικής, της φιλοσοφίας και της τέχνης, είναι γιατί το Βυζάντιο δεν επέτρεψε στην αρχαιότητα να χαθεί.
Ίσως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να πάψουμε να λέμε «μας γύρισαν στον Μεσαίωνα» γιατί ο αληθινός Μεσαίωνας, αυτός της Ρωμανίας, δεν υπήρξε ποτέ οπισθοδρόμηση, αλλά μια άλλη μορφή φωτός,ένα φως που ακόμη φωτίζει, αρκεί να το αντικρίσουμε χωρίς τις προκαταλήψεις του παρόντος.

 
Φωτόγραφία )Ο καθεδρικός του Μονρεάλε, 12ος αιώνας. Τα ψηφιδωτά κατασκευασμένα από Έλληνες καλλιτέχνες που απηχούν την τέχνη των Κομνηνών στην Βασιλεύουσα.