«Ποῦ ἡ μακαρία ἐκείνη ἐποχή,δὲν ἦσαν πολλὰ χρόνια ἔκτοτε, ἀλλὰ πόσον γρήγορα τὰ παρόντα γίνονται παρελθόντα!»
«Το Γιαλόξυλο, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης»
Γράφει ο Στυλ. Καβάζης
Κάθε φορά που θέλω πραγματικά να ταξιδέψω, δεν ανοίγω χάρτες. Δεν ψάχνω προορισμούς. Παίρνω ένα βιβλίο από τα Άπαντα του Παπαδιαμάντη που έχω στη βιβλιοθήκη μου, το ανοίγω στην τύχη και αφήνω τον κυρ-Αλέξανδρο να με πάρει μαζί του.
Σήμερα έπεσα στο «Γιαλόξυλο».
Ένα από τα σχετικά άγνωστα διηγήματά του. Κι όμως, ακόμη κι εδώ, σε ένα φαινομενικά μικρό και απλό αφήγημα, ο Παπαδιαμάντης κατορθώνει το ακατόρθωτο μέσα σε λίγες σελίδες χωράει ολόκληρο τον άνθρωπο.
Δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία.
Ανατέμνει μια κοινωνία.
Παρατηρεί ανθρώπους, χαρακτήρες, αδυναμίες, πάθη, σχέσεις, μικρότητες, φιλοτιμίες, φτώχεια, πονηριά, καλοσύνη. Καταγράφει χωρίς στόμφο την καθημερινότητα μιας Ελλάδας που έφυγε, αλλά μέσα από τις σελίδες του εξακολουθεί να αναπνέει.Το «Γιαλόξυλο» όπως και σχεδόν όλα τα διηγήματα του είναι ταυτόχρονα κοινωνιογραφία, ψυχογράφημα, φιλοσοφικός στοχασμός και βαθιά ανθρώπινη παρατήρηση.
Αυτό ακριβώς πιστεύω πως είναι το μεγαλείο του Παπαδιαμάντη.Δεν χρειάζεται μεγάλες ιστορίες για να μιλήσει για τα μεγάλα.Του αρκεί ένα μικρό περιστατικό, ένας φτωχός άνθρωπος, μια βάρκα, ένα κομμάτι ξύλο που ξέβρασε η θάλασσα και από εκεί ανοίγει μπροστά σου ένας ολόκληρος κόσμος.Μια Ελλάδα φτωχή, σκληρή, θαλασσινή, γεμάτη στερήσεις, αλλά ταυτόχρονα γεμάτη ζωή. Μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι γνωρίζονταν μεταξύ τους, όπου η χαρά και η δυστυχία ήταν κοινή υπόθεση, όπου η φήμη ταξίδευε από στόμα σε στόμα και η θάλασσα ήταν όχι απλώς τοπίο, αλλά τρόπος ζωής και μοίρα.
Ο Παπαδιαμάντης κοιτάζει αυτή την κοινωνία με την μοναδική του μάτια χωρίς να την εξιδανικεύει.Δεν κρύβει τις αμαρτίες της.
Δεν κρύβει τις μικρότητές της.
Δεν κρύβει την ανθρώπινη αδυναμία.
Μα ούτε και την περιφρονεί.
Γιατί γνωρίζει κάτι που η εποχή μας έχει ξεχάσει
ο άνθρωπος δεν γίνεται καλύτερος επειδή αλλάζει εποχή.Αλλάζει τα σπίτια του, τα ρούχα του, τα εργαλεία του, τις μηχανές του, τις συνήθειές του.Η ψυχή του όμως παραμένει εκπληκτικά ίδια.Η απληστία, η ζήλια, η φιλοδοξία, η μοναξιά, η ανάγκη για αγάπη, η ενοχή, η μετάνοια, η μικρότητα, η γενναιοδωρία όλα υπήρχαν τότε.Όλα υπάρχουν και σήμερα.
Γι’ αυτό ο Παπαδιαμάντης δεν παλιώνει.
Θα μπορούσε να σταθεί άνετα δίπλα στα ιερά τέρατα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στον Τσέχωφ για την απαράμιλλη παρατήρηση της ανθρώπινης ψυχής. Στον Ντοστογιέφσκι για το βάθος των χαρακτήρων. Στον Τολστόι για την ικανότητα να μετατρέπει την καθημερινότητα σε καθολικό ανθρώπινο δράμα.
Μόνο που για εμάς τους Έλληνες υπάρχει κάτι ακόμη.Κάτι που δεν μπορεί να αντικατασταθεί από κανέναν και καθιστά τον Παπαδιαμάντη πραγματικά την κορυφή των κορυφών όπως τον είχε χαρακτηρίσει και ο εξίσου κορυφαίος ποιητής μας Κωνσταντίνος Καβάφης.Οι μεγάλοι συγγραφείς της ανθρωπότητας μπορούν να μας μεταφέρουν σε έναν κόσμο, όμως ο Παπαδιαμάντης μάς επιστρέφει στον δικό μας.
Μας πηγαίνει στη Σκιάθο.
Στα ακρογιάλια.
Στα φτωχικά σπίτια.
Στα ξωκκλήσια.
Στις καμπάνες.
Στα πανηγύρια.
Στα καΐκια.
Στις αυλές.
Στις χαρές και στα πένθη.
Στις ψυχές των ανθρώπων που έζησαν πριν από εμάς.Μας κάνει να ακούσουμε ξανά μια Ελλάδα που σήμερα κινδυνεύουμε να γνωρίζουμε μόνο από φωτογραφίες και μουσειακές προθήκες.
Η Ελλάδα του Παπαδιαμάντη δεν είναι σύνθημα. Είναι βίωμα.Υπάρχει στη γλώσσα του, στη θάλασσά του, στο τοπίο του, στην βαθιά πίστη του στην Ορθοδοξία, στα ήθη, στα έθιμα, στους ανθρώπους του.Υπάρχει στην ίδια την ανάσα των σελίδων του και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ειρωνεία της εποχής μας.Ζούμε σε έναν κόσμο που έχει περισσότερα μέσα από ποτέ για να επικοινωνεί και λιγότερη πραγματική επικοινωνία.Έχουμε περισσότερη πληροφορία και λιγότερη μνήμη.Περισσότερη ταχύτητα και λιγότερο χρόνο.Περισσότερη «πρόοδο» και συχνά λιγότερη γνώση του ποιοι υπήρξαν πριν από εμάς.
Νομίσαμε πως για να κοιτάξουμε μπροστά πρέπει να ξεχάσουμε πίσω.
Καπώς έτσι ασυναίσθητα ανοίγεις τον Παπαδιαμάντη και ανακαλύπτεις πως ο άνθρωπος που έζησε πριν από περισσότερο από έναν αιώνα σε γνωρίζει καλύτερα απ’ όσο νόμιζες ότι σε γνώριζε η δική σου εποχή.Αυτός είναι ο Παπαδιαμάντης.Ο άνθρωπος που πήρε τις μικρές ζωές των ταπεινών ανθρώπων και τις έκανε μεγάλη λογοτεχνία.Που πήρε μια μικρή κοινωνία και την έκανε καθρέφτη ολόκληρης της ανθρωπότητας.Που πήρε την Ελλάδα της εποχής του και την πέρασε στην αιωνιότητα.Ακριβώς γι’ αυτό κάθε φορά που ανοίγω ένα βιβλίο του στην τύχη, δεν αισθάνομαι ότι απλώς
διαβάζω.Αισθάνομαι ότι επιστρέφω.Επιστρέφω σε έναν κόσμο που δεν πρόλαβα να γνωρίσω, αλλά μου είναι παράξενα οικείος.Σε μια Ελλάδα που έφυγε.Μια Ελλάδα που δεν ήταν τέλεια όπως καμία εποχή δεν είναι άλλωστε,αλλά είναι πραγματικά δική μας.
Όσο οι σελίδες γυρίζουν, τόσο ακούγεται μέσα μου εκείνη η φράση:
«Ποῦ ἡ μακαρία ἐκείνη ἐποχή…»
Και τότε καταλαβαίνω πως δεν είναι απλώς νοσταλγία αλλά μια βαθιά υπενθύμιση για το πόσο γρήγορα περνά η ζωή.
Γιατί πράγματι:
«πόσον γρήγορα τὰ παρόντα γίνονται παρελθόντα!»
Οι εποχές περνούν.
Οι άνθρωποι φεύγουν.
Τα σπίτια γκρεμίζονται.
Οι φωνές σβήνουν.
Οι δρόμοι αλλάζουν.
Η μνήμη ξεθωριάζει και όμως, κάπου ανάμεσα στα κύματα, σαν ένα παλιό γιαλόξυλο που αρνείται να βυθιστεί, επιπλέει ακόμη ένας ολόκληρος κόσμος.Ο κόσμος του Παπαδιαμάντη.
Ο κόσμος μιας Ελλάδας που δεν υπάρχει πια όπως τότε, αλλά υπάρχει ακόμη όσο υπάρχουν άνθρωποι που την θυμούνται.
Γι’ αυτό, την επόμενη φορά που θα θελήσετε πραγματικά να ταξιδέψετε, δοκιμάστε κάτι απλούστερο.Μην αρχίσετε να ψάχνετε στο Google και σε ταξιδιωτικά γραφεία για τον επόμενο προορισμό σας.Απλά ανοίξτε Παπαδιαμάντη.
Πάρτε ένα βιβλίο του από τη βιβλιοθήκη σας, ανοίξτε το στην τύχη και αφήστε τον κυρ-Αλέξανδρο να σας οδηγήσει.
Δεν θα χάσετε μια ώρα διαβάσματος.
Θα κερδίσετε ένα ταξίδι και μπορεί να γυρίσετε από αυτό με κάτι πολύ πιο πολύτιμο από μια ανάμνηση,με την Ελλάδα λίγο περισσότερο μέσα σας.
Γιατί ο Παπαδιαμάντης δεν έγραψε απλώς για την Ελλάδα που έζησε.Την διέσωσε και όσο θα υπάρχουν άνθρωποι που θα ανοίγουν τις σελίδες του,η Ελλάδα εκείνη,η αληθινή Ελλάδα δεν θα χαθεί.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου