ΑΝΘΡΩΠΟΣ: « παρὰ τὸ "ἄνω ῥέπειν » ~

 

ΟΠΩΣ συμβαίνει με πλείστες λέξεις σπουδαιότατες για τον πολιτισμό (π.χ. Θεός, αγαπώ, έρως, αγαθό κ.ά.) η λ. "άνθρωπος" είναι (ακόμα) αβέβαιης ετυμολογίας. «Οὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου ἐφάνη»...

➤ Είναι εντυπωσιακή η προσπάθεια των αρχαίων και βυζαντινών γραμματικών να συνδέουν το άκουσμα της λέξης με τις ιδιότητες του σημαινομένου (φυσικά, αντίθετα με τη μέθοδο της σημερινής επιστήμης).

Στη λέξη "άνθρωπος" αυτή η προσπάθεια αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι ετυμολογήσεις, αν και γνωστικά εσφαλμένες, είναι συναρπαστικές! Γι' αυτό σκεφτήκαμε να παραθέσουμε τις βυζαντινές ετυμολογήσεις, όπως απαντούν κυρίως στο "Μέγα Ετυμολογικό" (12ος αι.), το σπουδαιότερο ετυμολογικό λεξικό του Βυζαντίου –που είναι επίσης το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε από ελληνικό τυπογραφείο.

(ΣΗΜ για την καλύτερη κατανόηση των κειμένων καλό είναι να έχουμε υπ΄ όψη τις ακόλουθες δύο αρχαίες λέξεις:

➩ ὄψ (ὀπ-ός) 1. «όψη» 2. «φωνή»

➩ ὤψ (ὠπ-ός) «πρόσωπο»

 

 

____________________

Οι πιο διαδεδομένες ετυμολογήσεις είναι σχετικές με την κατεύθυνση της ΟΡΑΣΗΣ του ανθρώπου. Λέγεται δηλαδή "άνθρωπος" επειδή:

➩ προς τα άνω βλέπει (ἄνω θρεῖν)

➩ είναι αυτός που βλέπει (από το "δρῶ" = ὁρῶ > ἄνδρω-πος)

➩ στρέφει προς τα πάνω το βλέμμα ("ἄνω ἀθρεῖν τὴν ὦπα")

Άλλες ετυμολογήσεις συνδέονται με το είδος της ΦΩΝΗΣ του. Ο άνθρωπος:

➩ έχει έναρθρη φωνή ("ἔναρθρον ἔχειν τὴν ὄπα")

➩ έχει ωραία φωνή ("ἔχει ἀνθηρὰν ὄπα") (!)

Ομολογουμένως όμως πιο εντυπωσιακές είναι οι ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ θεωρήσεις. Ο άνθρωπος:

➩ έχει ροπή προς τα άνω ("ἄνω ῥέπειν" > ἀνώροπος) !

➩ αναλογίζεται ό,τι είδε και άκουσε ("ἀναθρεῖν ἃ ὄπωπεν") !

Παραθέτουμε, για όσους ενδιαφέρονται, και τα σχετικά κείμενα από το Μέγα Ετυμολογικό (που συνοψίζει ό,τι υπάρχει στο Γουδιανό και το Γνήσιο Ετυμολογικό) και μία στο τέλος από το Γουδιανό ετυμολογικό (που δεν υπάρχει αλλού).

~ (ΜΕΓΑ Ετυμολογικό)

❝ Ἄνθρωπος Παρὰ τὸ ἄνω θρεῖν͵ ἤγουν ἄνω βλέπειν· μόνος γὰρ τῶν ἄλλων ζῴων ὁ ἄνθρωπος ἄνω βλέπει.

❝ ῍Η παρὰ τὸ "ἀναθρεῖν ἃ ὄπωπεν"͵ ἤγουν ἀναλογίζεσθαι ἃ εἶδε καὶ ἤκουσε͵ τῶν ἄλλων ζῴων μὴ λογιζομένων καὶ προνοουμένων. Οὐ γὰρ ἂν ἰχθῦς εἰς κύρτον εἰσῆλθεν ὁρῶν ἄλλον κρατούμενον͵ οὐδὲ ὄρνις εἰς λίνα. ( = [αν τα άλλα ζώα συλλογίζονταν αυτά που είδαν και άκουσαν, ούτε ψάρι θα έμπαινε σε αλιευτικό καλάθι, ούτε πτηνό θα έπεφτε σε θηρευτικό ύφασμα)

❝ ῍Η παρὰ τὸ "δρῶ"͵ τὸ βλέπω͵ "ἄνδρω-πος"͵ καὶ "ἄνθρωπος".

❝῍Η παρὰ τὸ "ἄνω ῥέπειν"͵ "ἀνώροπός τις ὤν".

❝ ῍Η παρὰ τὸ ἔναρθρον ἔχειν τὴν ὄπα͵ τουτέστι τὴν φωνήν. Τὰ παρὰ τὸ ὄπα συγκείμενα͵ ἅπαντα διὰ τοῦ ω μεγάλου γράφονται· οἷον͵ "μετώπιον"͵ "ἐνώπιον".

❝ ῍Η παρὰ τὸ "ἀνθηρὰν ὄπα ἔχειν".

~ Προσθέτει σε αυτές άλλη μία το ΓΟΥΔΙΑΝΟ Ετυμολογικό

❝Ἄνθρωπος· διὰ τὸ "ἄνω ἀθρεῖν τὴν ὦπα" ἤγουν ὁρᾶν· πάν των γὰρ τῶν κτηνῶν κάτω βλεπόντων͵ μόνος ὁ ἄνθρωπος ἄνω βλέπει.

➤ Τι λέει για όλα αυτά η σύγχρονη ετυμολογική έρευνα;

Έχουν προταθεί για τη λέξη πολλές ετυμολογίες, καμία όμως δεν είναι εντελώς πειστική. Πιο εύκολα μάλλον μπορούμε να αποφανθούμε για εκείνες τις ετυμολογήσεις που ΔΕΝ ισχύουν (όπως η γνωστή < «ἄνω θρῴσκω» ή «ἀναθρῴσκω») παρά να καταλήξουμε σε αυτήν που ισχύει.

Aπό το πλήθος των ετυμολογιών που έχουν προταθεί, για να εξηγήσουν την προέλευση τής λ. "άνθρωπος" (μπορεί να τις βρει κανείς συγκεντρωμένες στο Eτυμολογικό Λεξικό τής Αρχαίας Eλληνικής τού Hj. Frisk), επικρατέστερη φαίνεται εκείνη που συνδέει τη λ. με το "άνδρας" «άνθρωπος» και το "ὤψ" «πρόσωπο, όψη»: άνθρωπος είναι ο "ἀνδρ-ωπός" «το ον που έχει πρόσωπο άνδρα, δηλ. ανθρώπινο πρόσωπο».

Πρόκειται για μία από τις παλαιότερες ελληνικές λέξεις (μαρτυρείται ήδη στα Mυκηναϊκά με τον τύπο "a-to-ro-qo" τής συλλαβογραφικής Γραμμικής γραφής B ), που χρησιμοποιείται αυτούσια στην Eλληνική μέχρι σήμερα.

Η προέλευση της λέξης παραμένει υπόθεση συναρπαστική. Πόσο μάλλον ο ίδιος ο άνθρωπος...