Από τους "Πέρσες" του Αισχύλου μέχρι σήμερα...

Του Θανάση Κ.

Η ιστορία του #Ιράν - της ιστορικής Περσίας - είναι από τις πιο παράδοξες στην παγκόσμια ιστορία.

Δημιούργησε την πρώτη μεγάλη Αυτοκρατορία της Ιστορίας:

-- Με τη δυναστεία των #Αχαιμενιδών υπό τον #Κύρο τον Μέγα, που διήρκεσε από το 550 ως το 330 π.Χ.

-- Η δεύτερη Αυτοκρατορία των Περσών έγινε από τους #Σασανίδες (224-651 μ.Χ.) Είχε μεσολαβήσει και η αυτοκρατορία των Πάρθων...

-- Και οι τρίτη Αυτοκρατορία θεμελιώθηκε από τους #Σαφαβίδες (1501-1736 μ.Χ)

 

Για δυόμισι χιλιάδες χρόνια η #Περσία - Ιράν γνώρισε αλλεπάλληλες κατακτήσεις:

Έλληνες. Άραβες. Τούρκοι. Μογγόλοι.

Κάθε φορά, μετά από κάθε κατάρρευση συνέβαινε το ίδιο σχεδόν ανεξήγητο φαινόμενο.

Η Περσία κατακτιόταν — αλλά δεν εξαφανιζόταν.

Αντίθετα, μετέβαλλε - και σε μεγάλο βαθμό "αφομοίωνε" - τους ίδιους τους κατακτητές της.

Η αυτοκρατορία του #Μεγάλου_Αλεξάνδρου κατέλυσε τους Αχαιμενίδες, αλλά η ελληνιστική Ανατολή γρήγορα γέμισε περσικά στοιχεία διοίκησης και αυλικής κουλτούρας.

Αιώνες αργότερα οι #Άραβες κατέκτησαν την περιοχή, όμως ήδη από την εποχή του Χαλιφάτου των Ουμιάδων (661-750 και πολύ πολύ περισσότερο από το Χαλιφάτο των Αββασιδών (750-1258 μ.Χ.) ο ισλαμικός κόσμος διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσα από περσικά διοικητικά και πολιτισμικά πρότυπα.

Άλλωστε και οι ίδιοι οι Αββασίδες ξεκίνησαν την εξέγερσή τους και σάρωσαν τους Ουμιάδες από την Περσική πόλη του Χορασάν.

Το ίδιο συνέβη με τους τουρκικούς λαούς της Κεντρικής Ασίας. Οι Σελτζούκοι Τούρκοι υιοθέτησαν την περσική γλώσσα της αυλής, την πολιτική της σκέψη και την λογοτεχνική της παράδοση. Αργότερα ακόμη και η αυτοκρατορία των Οθωμανών επηρεάστηκε βαθιά από την περσική κουλτούρα.

Και όταν τον 13ο αιώνα οι απόγονοι του #Genghis_Khan κατέκλυσαν τον περσικό κόσμο, το αποτέλεσμα ήταν ξανά το ίδιο: οι κατακτητές ενσωματώθηκαν μέσα στον πολιτισμό των κατακτημένων. Με το βασίλειο των #Ιλχανάτ...

 

* Η Περσία είχε μια μοναδική ιστορική ιδιότητα: αφομοίωνε αυτούς που την κατακτούσαν.

Από αυτή τη μακρά διαδικασία γεννήθηκε και η νέα πολιτική ταυτότητα του ιρανικού κόσμου. Τον 16ο αιώνα η δυναστεία των Σαφαβιδών καθιέρωσε τον #Σιιτισμό ως κρατική θρησκεία, δημιουργώντας ένα θρησκευτικό και πολιτικό σύνορο απέναντι στον #Σουνιτικό κόσμο της περιοχής.

Η Περσία δεν ήταν ποτέ ένας απομονωμένος πολιτισμός. Ήταν ένας κόμβος πολιτισμών.

Εξ ίσου επιδραστικός στον περίγυρό του, κι όταν κατακτούσε κι όταν κατακτιόταν! 

 

* Οι "γέφυρες" της Περσίας

Μία από τις πιο βαθιές ιστορικές σχέσεις της ήταν με τον Εβραϊκό κόσμο.

Οι Εβραίοι διατηρούν μέχρι σήμερα πολύ μεγάλο σεβασμό προς τον "πατέρα του Περσικού έθνους" τον Κύρο τον Μέγα, ο οποίος μετά την κατάκτηση της Βαβυλώνας επέτρεψε στους εξόριστους Ιουδαίους να επιστρέψουν στην Ιερουσαλήμ και να ξαναχτίσουν τον Ναό του Σολομώντα, το επίκεντρο της Πίστης τους.

Η περσική περίοδος υπήρξε καθοριστική και για τη διαμόρφωση της Ιουδαϊκής θρησκευτικής παράδοσης. Μεγάλες εβραϊκές κοινότητες άνθισαν για αιώνες στη Μεσοποταμία αλλά και μέσα στον ίδιο τον περσικό χώρο, σε πόλεις όπως το Isfahan.

Η σχέση αυτή έφτασε μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Κατά τη βασιλεία του Mohammad Reza #Pahlavi το Ιράν ήταν μία από τις ελάχιστες χώρες της περιοχής που διατηρούσαν κανονικές σχέσεις με το Ισραήλ.

Και βέβαια, ακόμα και μετά την ανατροπή του #Σάχη - κι ενώ η "Ισλαμική Δημοκρατία που επέβαλε η επανάσταση του #Χομεϊνί το 1979 διακήρυσσε ως στόχο της το "Θάνατο του Ισραήλ", παρ' όλα αυτά υπήρχαν παρασκηνιακές σχέσεις μεταξύ Τεχεράνης και Ισραήλ, σχέσεις που ήλθαν στην επιφάνεια όταν αποκαλύφθηκε στις ΗΠΑ το σκάνδαλο Ιράν-Κόντρας.

Οι σχέσεις του σημερινού Ιράν με το Ισραήλ διερράγησαν οριστικά μετά το 1990...

 

* Αλλά η Περσία είχε και έναν άλλον ιστορικό συνομιλητή: την Ελλάδα.

Στην ελληνική μυθολογία, οι Πέρσες θεωρούνταν συγγενείς των Ελλήνων μέσω του Πέρση, γιου του Περσέα. Και οι Αχαιμενίδες είχαν - μυθολογικά - κοινούς προγόνους με τους Έλληνες τον Αχαιό και τους Ηρακλείδες...

Ακόμη και μετά τους Περσικούς Πολέμους, η ελληνική πνευματική παράδοση δεν αντιμετώπισε τους Πέρσες ως «αιώνιους εχθρούς».

Το αντίθετο: Στην τραγωδία "Πέρσαι", ο Αισχύλος δεν θριαμβολογεί για την ελληνική νίκη. Περιγράφει την ήττα των Περσών μέσα από τα μάτια των ίδιων των Περσών.

Είναι ίσως ένα από τα ελάχιστα κείμενα στην ιστορία όπου οι νικητές προσπαθούν να κατανοήσουν τον πόνο των ηττημένων.

Και βέβαια σε όλο το διάστημα της ελληνοποιημένης Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας όσοι καταδιώκονταν από τον Ελληνικό κόσμο έβρισκαν καταφύγιο στην Περσική αυλή. Άλλοτε αιρετικοί του Χριστιανισμού (Νεστοριανοί) κι άλλοτε εικονολάτρες, που έτρεχαν να σωθούν, μέχρι να αποκατασταθεί η λατρεία των εικόνων.

Ανάμεσα στην #Ελλάδα και την Περσία δεν υπήρξε ποτέ μόνο σύγκρουση. Υπήρξε ένας διαρκής πολιτισμικός διάλογος.

 

* Η μεγάλη ρήξη

Αυτή η μακραίωνη ιστορική συνέχεια διακόπηκε απότομα το 1979 με την Ιρανική Επανάσταση.

Για πρώτη φορά στην ιστορία της χώρας εγκαθιδρύθηκε ένα πολιτικό σύστημα που δεν επιχείρησε να συνθέσει την περσική παράδοση με τον κόσμο γύρω της. Επιχείρησε να επιβάλει ένα αυστηρό θεοκρατικό πρότυπο σε ολόκληρη την κοινωνία.

Η αλλαγή δεν ήταν απλώς πολιτική.

Ήταν πολιτισμική τομή.

Κοιτώντας φωτογραφίες της Τεχεράνης από τη δεκαετία του 1970 βλέπει κανείς μια κοινωνία που μοιάζει σχεδόν αγνώριστη σήμερα: πανεπιστήμια γεμάτα φοιτητές και φοιτήτριες - με ακάλυπτα λαμπερά πρόσωπα - γυναίκες χωρίς υποχρεωτική μαντίλα, δημόσια ζωή που θύμιζε περισσότερο ευρωπαϊκή μεγαλούπολη παρά θεοκρατικό κράτος.

Το Ιράν δεν ήταν ευρωπαϊκά "ανοιχτό" πριν την Ισλαμική Επανάσταση! Ήταν ανοιχτό σύμφωνα με τη πανάρχαια παράδοσή του!

Το "σύγχρονο" Ιράν, πριν το 1979 δεν θύμιζε σε τίποτε τις υπόλοιπες χώρες της Μέσης Ανατολής. Ήταν πολύ πιο "σύγχρονο". Όχι αναγκαστικά "εκδυτικισμένο", όχι "εσυγχρονισμένο", αλλά διακριτό από τον Αραβικό του περίγυρο.

Άλλωστε και το ίδιο το όνομα Ιράν το υιοθέτησε επισήμως το καθεστώς του Ραζά Παχλεβί το 1935, γιατί αυτό ένωνε όλες τις Ιρανικές φυλές. Ήταν διακήρυξη διαφορετικότητας από τον περίγυρό - αλλά και από τις ξένες επιρροές - διαφορετικότητας που διαπερνούσε πάντα τους Ιρανούς.

Και προηγήθηκε πολλές δεκαετίες της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979...

Και πάντως οι φωτογραφίες πριν το 1979 μαρτυρούν μια μεγάλη οπισθοδρόμηση στα μάτια ενός λαού που είχε πάντα συναίσθηση της ιδιαιτερότητας και την ιδιαίτερης πνευματικής ακτινοβολίας του.

Για πολλούς νέους Ιρανούς, αυτές οι φωτογραφίες παραπέμπουν σε μια χαμένη εποχή. Και μια χαμένη μακραίωνη παράδοση...

 

* Το χάσμα ανάμεσα στην κοινωνία και το καθεστώς αποκαλύφθηκε δραματικά το 2022 με τον θάνατο της #Mahsa_Amini, μιας 25χρονης νεαρής γυναίκας (Κουρδικής καταγωγής) που συνελήφθη από την "αστυνομία ηθών" επειδή θεωρήθηκε ότι δεν φορούσε σωστά το #χιτζάμπ της. Μετά από ένα 24ωρο ειδοποιήθηκε η οικογένειά της ότι είχε πεθάνει.

Κι όταν πήγαν να παραλάβουν το σώμα της το βρήκαν φριχτά κακοποιημένο.

Η είδηση της δολοφονίας της πυροδότησε ένα τεράστιο κύμα διαδηλώσεων.

Σύμφωνα με τις ίδιες τις Ιρανικές αρχές, στις ταραχές του 2022-23 υπήρξαν πάνω από 3 χιλιάδες νεκροί! Σύμφωνα με τον ΟΗΕ και οργανισμούς-παρατηρητήρια που συνεργάζονται μαζί του, οι νεκροί τότε υπήρξαν υπερδιπλάσιοι!

Το σύνθημα ήταν απλό:

Γυναίκα – Ζωή – Ελευθερία!

Η σκληρή καταπίεση συνεχίστηκε και μετά την καταστολή της εξέγερσης.

Από τότε λέγεται ότι υπάρχουν τουλάχιστον 1000 εκτελέσεις το χρόνο!

Κυρίως αντιφρονούντων...

Ενώ στις αρχές του 2026 υπήρξαν και πάλι μεγάλες διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος. Ίσως οι μεγαλύτερες από ποτέ.

Που πνίγηκαν στο αίμα, για μιαν ακόμα φορά...

 

* Ο καθρέφτης της Δύσης

Κι όμως, το πιο παράδοξο δεν βρίσκεται μέσα στο Ιράν.

Βρίσκεται στη Δύση.

Για χρόνια ολόκληρα το θεοκρατικό καθεστώς της Τεχεράνης κατηγορούνταν από διεθνείς οργανισμούς για μαζικές εκτελέσεις, καταστολή διαδηλώσεων και συστηματική καταπάτηση θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Κι όμως, μεγάλο μέρος των «προοδευτικών» κύκλων της Δύσης σιωπούσε.

Η σιωπή αυτή έγινε ακόμη πιο παράδοξη τώρα, που το καθεστώς άρχισε να εμφανίζει βαθιές εσωτερικές ρωγμές.

Σήμερα ο ίδιος ο πρόεδρος του Ιράν ζητά συγγνώμη για επιθέσεις εναντίον γειτονικών χωρών, ενώ οι λεγόμενοι «επαναστατικοί φρουροί» τον διαψεύδουν δημόσια και συνεχίζουν τις επιθέσεις.

Όταν σε ένα καθεστώς — και μάλιστα σε συνθήκες πολέμου — η πολιτική ηγεσία και το ισχυρότερο στρατιωτικό σώμα του μιλούν με διαφορετική φωνή, αυτό σημαίνει μόνο ένα πράγμα: το σύστημα έχει αρχίσει να ρηγματώνεται.

Και όμως, μέρος της δυτικής κοινής γνώμης μοιάζει να αγωνιά μήπως καταρρεύσει το ίδιο το καθεστώς.

Μοιάζει να θαυμάζει την "ανθεκτικότητα" των τυραννιών, ακόμη και όταν αυτοί διαλύονται μπροστά στα μάτια μας.

 

* Το μεγάλο ηθικό παράδοξο

Κάποιοι λένε:

-- «Δεν υποστηρίζουμε το καθεστώς. Απλώς αντιτιθέμεθα σε όσους το βομβαρδίζουν». Η φράση ακούγεται "λογική".

Αλλά στην πράξη συχνά σημαίνει κάτι πολύ απλό: ότι τελικά στηρίζουν όσους καταπιέζουν τον ίδιο τους τον λαό!

Το καθεστώς της Τεχεράνης δεν υπήρξε μόνο αυταρχικό στο εσωτερικό του. Υπήρξε επί δεκαετίες ένας από τους βασικούς παράγοντες αστάθειας στη Μέση Ανατολή.

Και αν κάποιος αμφιβάλλει γι’ αυτό, δεν χρειάζεται να ρωτήσει τους Ισραηλινούς.

Αρκεί να ρωτήσει τα ίδια τα αραβικά καθεστώτα της περιοχής.

 

* Ο καθρέφτης

Η Περσία δεν είναι σήμερα μόνο ένα πεδίο γεωπολιτικής σύγκρουσης.

Είναι κάτι περισσότερο.

Είναι ένας καθρέφτης.

Γιατί αποκαλύπτει την παράξενη ηθική σύγχυση μιας εποχής όπου άνθρωποι που δηλώνουν "υπέρ των δικαιωμάτων" δυσκολεύονται να σταθούν καθαρά απέναντι σε ένα θεοκρατικό καθεστώς που καταπιέζει τον ίδιο του τον λαό.

Πέρα από το ηθικό δίλημμα, που παίρνει πολιτικές διαστάσεις από τους ίδιους του δικαιωματιστές - που συνήθως είναι ακριβοί στα πίτουρα και φτηνοί στ' αλεύρια - το γεωπολιτικό δίλημμα είναι ακόμα πιο σοβαρό. Για τη Δύση πρωτίστως...

Το Ιράν ΔΕΝ κινδυνεύει να γίνει "Δυτικό".

Ποτέ δεν υπήρξε, άλλωστε...

Το Ιράν κινδυνεύει να γίνει... Ελεύθερο, γιατί σήμερα είναι τυραννία.

Και "κινδυνεύει" να γίνει παράγοντας γεωπολιτικής σταθερότητας - εκεί που σήμερα είναι παράγοντας μόνιμης αποσταθεροποίησης.

"Κινδυνεύει" να βγει από διεθνές καθεστώς κυρώσεων και να μπει στις διεθνείς αγορές απελευθερώνοντας τον δυναμισμό του - εκεί που σήμερα είναι εύκολος ενεργειακός τροφοδότης της Κίνας και "πελάτης" της Ρωσίας καθώς είναι αποκλεισμένο από παντού αλλού.

Κι αυτό δεν το θέλει κυρίως η Κίνα, δεν το θέλει ούτε η Τουρκία και ασφαλώς δεν το θέλει και το παγκόσμιο λόμπι που προωθεί την βεβιασμένη "πράσινη μετάβαση" που ήδη έχει αρχίζει να εκτροχιάζεται...

Αυτά που διακυβεύονται από αυτόν τον Πόλεμο είναι πολύ περισσότερα απ' όσα φαίνονται. Κι εκτείνονται πολύ πέραν του Περσικού Κόλπου.

Αφορούν το ηθικό πρόσωπο της Δύσης συνολικά, τη γεωπολιτική σταθερότητα της Ασίας και την ενεργειακή πολιτική του κόσμου ολόκληρου.

Κι από το αν θα διαρκέσει ο Πόλεμος αυτός μερικές μέρες ακόμα ή μερικούς μήνες, θα εξαρτηθούν οι παγκόσμιες εξελίξεις για πολλά χρόνια ακόμα. Ίσως και για δεκαετίες...

Το Ιράν έρχεται από τα βάθη των αιώνων και επηρεάζει ακόμα τις παγκόσμιες εξελίξεις καθοριστικά...

Κρίμα να μην υπάρχει ένας Αισχύλος σήμερα να γράψει τους "Πέρσες" ξανά.

Γιατί ο Αισχύλος δεν έγραφε τότε για τους ίδιους τους Πέρσες...

Για τους Αθηναίους έγραφε. Που δεν μπορούσαν να καταλάβουν ποιούς νίκησαν τότε...

Όπως δεν μπορούσαν - όπως αποδείχθηκε - να διαχειριστούν και την νίκη τους εκείνη...