Βρέθηκε χαμένη σελίδα από το παλίμψηστο του Αρχιμήδη

Λεπτομέρεια της εικόνας που προστέθηκε στη σελίδα. [Credit: Blois, Musée des Beaux-Arts, Inv. 73.7.52. Φωτογραφία IRHT-CNRS]

Σημαντικό εύρημα σε μουσείο της Γαλλίας φέρνει στο φως νέο απόσπασμα από το έργο του μεγάλου Έλληνα μαθηματικού και ανοίγει τον δρόμο για περαιτέρω επιστημονική έρευνα.

Η ιστορία της επιστήμης και της κλασικής φιλολογίας έζησε τον Μάρτιο του 2026 ένα κεφάλαιο άξιο ενός ακαδημαϊκού μυθιστορήματος ίντριγκας, αν και στην περίπτωση αυτή το σκηνικό δεν ήταν ένα απομακρυσμένο αρχείο στην Κωνσταντινούπολη ούτε μια φημισμένη πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη, αλλά ένα μουσείο καλών τεχνών που βρίσκεται στην κεντρική Γαλλία.

Ανακάλυψη σελίδας από το παλίμψηστο του Αρχιμήδη στο Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπλουά προκάλεσε έντονο ενδιαφέρον στην επιστημονική κοινότητα, καθώς θεωρούνταν χαμένη εδώ και δεκαετίες. Η ταυτοποίηση του πολύτιμου ευρήματος έγινε από τον ερευνητή του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας, Βικτόρ Ζισεμπέργκ, ο οποίος αναγνώρισε το φύλλο ως τμήμα του διάσημου χειρογράφου που περιλαμβάνει έργα του μεγάλου Έλληνα μαθηματικού.

Η ανακάλυψη, της οποίας οι λεπτομέρειες δημοσιεύτηκαν στο τεύχος της 6ης Μαρτίου του έγκριτου γερμανικού περιοδικού παπυρολογίας και επιγραφικής Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, δεν είναι αποτέλεσμα συστηματικής έρευνας στα αρχεία του μουσείου, αλλά μάλλον της οπτικής οξύτητας και της εμπειρογνωμοσύνης ενός ειδικού, ο οποίος ήταν σε θέση να αναγνωρίσει, ανάμεσα στις πτυχές ενός λειτουργικού κώδικα ή στα χαλαρά φύλλα μιας συλλογής έργων τέχνης, ένα θραύσμα χειρογράφου που η επιστημονική κοινότητα αναζητούσε εδώ και δεκαετίες.

Σύμφωνα με τις πρώτες αναλύσεις, η σελίδα αντιστοιχεί στο φύλλο 123 του παλίμψηστου και περιέχει απόσπασμα από το έργο «Περί Σφαίρας και Κυλίνδρου». Το τμήμα αυτό αφορά τις προτάσεις 39 έως 41 του πρώτου βιβλίου, όπου ο Αρχιμήδης εξετάζει γεωμετρικές σχέσεις μεταξύ στερεών σωμάτων.

H μία πλευρά της σελίδας. [Credit: Blois, Musée des Beaux-Arts, Inv. 73.7.52. Φωτογραφία IRHT-CNRS]

Η ιστορία του παλίμψηστου

Το παλίμψηστο του Αρχιμήδη είναι ελληνικό χειρόγραφο του 10ου αιώνα, που περιέχει πραγματείες του αρχαίου μαθηματικού. Κατά τον Μεσαίωνα, μεγάλο μέρος του αρχικού κειμένου σβήστηκε ώστε η περγαμηνή να επαναχρησιμοποιηθεί για θρησκευτικά κείμενα, μια συνήθη πρακτική της εποχής λόγω της μεγάλης αξίας του υλικού.

Το χειρόγραφο φυλασσόταν αρχικά στην Ιερουσαλήμ και αργότερα μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Το 1906, ο Δανός φιλόλογος Γιόχαν Λούντβιχ Χάιμπεργκ φωτογράφισε το έργο, δημιουργώντας το πρώτο σημαντικό αρχείο εικόνων που επέτρεψε τη μελέτη των κειμένων του Αρχιμήδη κάτω από τα μεταγενέστερα στρώματα γραφής.

Στη συνέχεια, το χειρόγραφο πέρασε σε ιδιωτική συλλογή στη Γαλλία και εξήχθη νόμιμα το 1996, προτού πουληθεί σε δημοπρασία σε ιδιώτη συλλέκτη. Σήμερα φυλάσσεται στο Μουσείο Τέχνης Γουόλτερς στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου αποτελεί αντικείμενο εκτεταμένης επιστημονικής έρευνας.

Η τεχνολογία αποκαλύπτει τα μυστικά του

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, πραγματοποιήθηκε εκστρατεία έρευνας με χρήση πολυφασματικής απεικόνισης, τεχνολογίας που επιτρέπει την ανάγνωση σβησμένων ή καλυμμένων κειμένων. Με τη μέθοδο αυτή αποκαλύφθηκαν σημαντικά έργα του Αρχιμήδη αλλά και αποσπάσματα από άλλα αρχαία φιλοσοφικά και λογοτεχνικά κείμενα.

Ωστόσο, τρεις σελίδες που εμφανίζονταν στις φωτογραφίες του 1906 είχαν εξαφανιστεί και θεωρούνταν οριστικά χαμένες. Μία από αυτές είναι η σελίδα που εντοπίστηκε τώρα στο μουσείο της πόλης Μπλουά.

Η ταυτοποίηση και οι επόμενες έρευνες

Η ταυτοποίηση έγινε μέσω σύγκρισης του φύλλου με τις ιστορικές φωτογραφίες του Χάιμπεργκ, οι οποίες φυλάσσονται στη Βασιλική Βιβλιοθήκη της Δανίας. Η αντιπαραβολή των εικόνων επιβεβαίωσε χωρίς αμφιβολία ότι πρόκειται για το ίδιο χειρόγραφο φύλλο.

Στη μία πλευρά της σελίδας διακρίνονται γεωμετρικά σχήματα και αποσπάσματα από το «Περί Σφαίρας και Κυλίνδρου», που παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αναγνώσιμα, παρά τη μερική κάλυψή τους από μεταγενέστερο κείμενο προσευχών. Το μυστήριο – και ταυτόχρονα το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για μελλοντική έρευνα – βρίσκεται στην άλλη πλευρά του φύλλου. Εκεί, το κείμενο του Αρχιμήδη δεν κρύβεται από το μεσαιωνικό μελάνι ενός ανώνυμου αντιγραφέα, αλλά από μια πολύ πιο πρόσφατη εικονογράφηση, που προστέθηκε γύρω στο 1942.

Η άλλη πλευρά της σελίδας με την προστιθέμενη εικόνα. [Credit: Blois, Musée des Beaux-Arts, Inv. 73.7.52. Φωτογραφία IRHT-CNRS]

Πρόκειται για μια αινιγματική αναπαράσταση του προφήτη Δανιήλ συνοδευόμενου από δύο λιοντάρια, μια λατρευτική εικόνα που, σύμφωνα με τις σημειώσεις που συνοδεύουν το έργο και την έρευνα που διεξήγαγε η ομάδα του Ζισεμπέργκ, ζωγραφίστηκε απευθείας πάνω στην περγαμηνή με πρωτοβουλία του ιδιοκτήτη που κατείχε το χειρόγραφο εκείνη την εποχή.

Η υπόθεση που προβάλλουν οι ειδικοί είναι ότι ο ιδιοκτήτης, με σκοπό να αυξήσει την εμπορική αξία ή την αισθητική του κώδικα, αποφάσισε να τον διακοσμήσει προσθέτοντας αυτή την εικονογράφηση, ίσως χωρίς να συνειδητοποιεί ότι έθαβε για πάντα, τουλάχιστον με γυμνό μάτι, ένα μέρος του κειμένου του Έλληνα μαθηματικού. Κάτω από αυτό το στρώμα βαφής του 20ού αιώνα, το περιεχόμενο του φύλλου 123 παραμένει σήμερα απρόσιτο με τις συμβατικές μεθόδους παρατήρησης.

Ωστόσο, η επιστήμη διαθέτει πλέον εργαλεία που δεν υπήρχαν όταν το χειρόγραφο αποτέλεσε αντικείμενο εξαντλητικής μελέτης στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Εκείνη την εποχή, μια διεπιστημονική ομάδα πέτυχε θεαματικές προόδους χρησιμοποιώντας τεχνικές πολυφασματικής απεικόνισης, οι οποίες καθιστούν δυνατή τον φωτισμό εγγράφων με διαφορετικά μήκη κύματος και την αποκάλυψη ξεθωριασμένων ή αποξεσμένων μελανιών που το ανθρώπινο μάτι δεν μπορεί να αντιληφθεί.

Η εκστρατεία αυτή έφερε στο φως κείμενα του Αρχιμήδη που θεωρούνταν χαμένα, αλλά και αποσπάσματα άλλων κλασικών συγγραφέων. Τώρα, η ανακάλυψη αυτής της χαμένης σελίδας, και ειδικά η παρουσία της αινιγματικής σύγχρονης εικονογράφησης που κρύβει τη μία της πλευρά, δημιουργεί την ανάγκη να προχωρήσουμε ένα βήμα παραπέρα.

Ο ερευνητής σχεδιάζει μέσα στον επόμενο χρόνο να προχωρήσει σε νέες επιστημονικές εξετάσεις, εφόσον δοθούν οι απαραίτητες άδειες. Οι αναλύσεις θα βασιστούν σε προηγμένες τεχνικές πολυφασματικής απεικόνισης και φθορισμού ακτίνων Χ, ικανές να ανιχνεύσουν ίχνη μελανιού κάτω από στρώματα χρώματος.

Η ανακάλυψη αυτή αναμένεται να αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον για νέα, εκτενέστερη μελέτη του παλίμψηστου του Αρχιμήδη, καθώς οι επιστήμονες εκτιμούν ότι πολλά τμήματά του παραμένουν ακόμη δυσανάγνωστα ή κρυμμένα, προσμένοντας να αποκαλύψουν άγνωστες πτυχές της σκέψης ενός από τους σημαντικότερους μαθηματικούς της αρχαιότητας. Οι υπεύθυνοι της μελέτης πιστεύουν ότι οι τρέχουσες τεχνολογίες είναι σημαντικά πιο ισχυρές από αυτές που ήταν διαθέσιμες πριν από είκοσι χρόνια και ότι η εφαρμογή αυτών των νέων μεθόδων όχι μόνο στη νέα σελίδα που ανακαλύφθηκε, αλλά και σε ολόκληρο το χειρόγραφο, θα μπορούσε να βελτιώσει σημαντικά την ανάγνωση των αποσπασμάτων που παρέμειναν εν μέρει ανεξιχνίαστα κατά τη διάρκεια της προηγούμενης έρευνας.

Η επιστήμη έχει τώρα μια μοναδική ευκαιρία να εξαγάγει από την περγαμηνή το τελευταίο λόγο που έγραψε ο σοφός της Συρακούσας για τις σχέσεις μεταξύ της σφαίρας και του κυλίνδρου, μια γνώση που παραμένει κρυμμένη κάτω από στρώματα μελανιού, χρώματος και αιώνων ιστορίας — και που τώρα, χάρη στο οξυδερκές μάτι ενός επαρχιακού μουσείου, είναι και πάλι προσιτή.

Victor Gysembergh, A leaf from the Archimedes palimpsest rediscovered in Blois. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, 6 mars 2026

πηγή