Σαρακοστή - σαρακοστιανός 🌿

 

Η σημασία του αριθμού 40

Στις λέξεις αυτές είναι ενδιαφέρον ότι ένα καθαρά αριθμητικό δεδομένο (ο αριθμός 40) σχετίστηκε σημασιολογικά με τη νηστεία. Η λέξη σαρακοστή είναι απλοποιημένη μορφή τού ουσιαστικοποιημένου επιθέτου τεσσαρακοστή, που αναφέρθηκε στη μεγάλη νηστεία προ τού Πάσχα λόγω τού ότι διαρκεί σαράντα ημέρες (στην πραγματικότητα διαρκεί έξι εβδομάδες, αν δεν συμπεριληφθεί σε αυτές και η Μεγάλη Εβδομάδα, αλλά η αναφορά στον αριθμό 40 έχει και συμβολικό χαρακτήρα, πβ. τη νηστεία τού Χριστού σαράντα ημέρες στην έρημο). Κατά παρόμοιο τρόπο η λέξη Πεντηκοστάριο αναφέρθηκε στην περίοδο των 50 ημερών μετά το Πάσχα.

 

 

Η καθιέρωση και οι Πατέρες

Η Μεγάλη Σαρακοστή είναι η αρχαιότερη περίοδος νηστείας τής Εκκλησίας, που καθιερώθηκε τον 4ο αιώνα (πβ. Μ. Αθανάσιο: Νηστείαν δὲ λέγω τὴν τεταγμένην, τοῦτ’ ἔστι πρὸ πάντων τὴν ἁγίαν καὶ ἔνδοξον τεσσαρακοστήν, καὶ τοῦ λοιποῦ χρόνου τετράδα καὶ παρασκευήν). Λέγεται από τους εκκλησιαστικούς Πατέρες Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή (πβ. τον τίτλο ομιλίας τού Χρυσοστόμου Λόγος παραινετικός εἰς τὴν εἴσοδον τῆς ἁγίας Τεσσαρακοστῆς).

 

Η εξέλιξη της χρήσης

Η λέξη σαρακοστή έχασε σταδιακά την αναφορά σε συγκεκριμένο αριθμό ημερών και επεκτάθηκε, ώστε να σημαίνει γενικά «μεγάλη περίοδο νηστείας», π.χ. έτσι ονομάστηκε και η νηστεία των Χριστουγέννων (Στη γλωσσική χρήση διαφοροποιούνται οι δύο περίοδοι: Σαρακοστή τού Πάσχα ή Μεγάλη Σαρακοστή – Σαρακοστή των Χριστουγέννων). Αλλά ακόμα και για τη νηστεία των δεκαπέντε ημερών πριν από τον Δεκαπενταύγουστο προς τιμήν τής Θεοτόκου αναφέρεται σε λαϊκή χρήση η λέξη Σαρακοστή (ή στην αρχή της οι χριστιανοί εύχονται «Καλή Σαρακοστή»).

Σαρακοστιανά vs Πασχαλινά

Συνεκδοχικά, τα νηστίσιμα τρόφιμα λέγονται σαρακοστιανά και κατ’ επέκταση, με ακόμη μεγαλύτερη εξειδίκευση τής σημασίας, έτσι ονομάστηκαν συγκεκριμένες νηστίσιμες τροφές (π.χ. καλαμαράκια, χταπόδι, τουρσί, χαλβάς κ.ά.). Τέλος, κατά τον ίδιο τρόπο με τον οποίο στη λέξη σαρακοστιανός η εορτολογική αναφορά επεκτάθηκε στην καθημερινότητα, έτσι και οι τροφές που δεν είναι νηστίσιμες λέγονται πολλές φορές πασχαλινά (λόγω τής αντίθεσης τού Πάσχα με τη Σαρακοστή), ακόμη και αν η κατανάλωσή τους δεν έχει σχέση με το Πάσχα (π.χ. μη φας, είναι πασχαλινό).

______

από Γ. #Μπαμπινιώτη, Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας

Ελληνικής Γλώσσας bit.ly/2JrnABZ, λ. ανασταίνω]

🙠 ❝ Η προέλευση και ιστορία των ελληνικών λέξεων ❞