Ένα δημοτικό τραγούδι που έχει κάποια βασικά μηνύματα για το σήμερα

 

Γράφει ο Σωτήρης Ι. Στυλιανού*

Αυτές τις ημέρες θυμήθηκα ένα δημοτικό τραγούδι που πριν από μισό αιώνα περίπου είχα διδαχτεί ένα τμήμα του στο γυμνάσιο. Το έψαξα και το βρήκα επειδή θα μου δοθεί η ευκαιρία να συγκρίνω κάποιες πλευρές της τότε και της σημερινής ζωής. Τρία σημεία θα σχολιάσω για να πάρουμε κάποια από τα μηνύματα που μας διδάσκει αυτό το δημοτικό τραγούδι που τιτλοφορείται «Ο γυρισμός του ξενιτεμένου». Όμως πρώτα ας το θυμηθούμε οι παλιοί και, για τους νεότερους, ας το παραθέσω για να το γνωρίσουν ολοκληρωμένο:

Ο γυρισμός του ξενιτεμένου

«Ἔρρόδισε γἡ ἀνατολὴ καὶ ξημερώνει ἡ δύση,
γλυχοχαράζουν τὰ βουνὰ κι’ ὁ αὐγερινὸς τραυειέται, πὰν τὰ πουλάκια ’ς τὴ βοσκὴ κ’ οἱ λυγεραῖς ’ς τὴ βρύση.
Βγαίνω κ’ ἐγὼ κι’ ὁ μαῦρος µου καὶ τὰ λαγωνικά µου. Βρίσκω μιὰ κόρη πὄπλενε σὲ µαρµαρένια γοῦρνα. Τὴ χαιρετάω, δὲ μοῦ μιλεῖ, τῆς κρένω δὲν μοῦ κρένει.
«Κόρη, γιὰ βγάλε µας νερό, τὴν καλὴ μοῖρα νά χῃς, νὰ πιῶ κ’ ἐγὼ κι’ ὁ μαῦρος µου καὶ τὰ λαγωνικά µου.».
Σαράντα σίκλους ἔβγαλε, ’ς τὰ µάτια δὲν τὴν εἶδα, κι’ ἀπάνω ’ς τοὺς σαρανταδυὸ τὴ βλέπω δακρυσµένη.
«Γιατί δακρύζεις, λυγερή, καὶ βαριαναστενάζεις; Μήνα πεινᾷς, μήνα διψᾷς, μὴν ἔχῃς κακὴ µάννα;».
—Μήτε πεινῶ, μήτε διψῶ, μήτ’ ἔχω κακὴ µάννα. Ξένε µου, κι’ ἂν ἐδάκρυσα κι’ ἂ βαριαναστενάζω, τὸν ἄντρα χω ’ς τὴν ξενιτειὰ καὶ λείπει δέκα χρόνους, κι’ ἀκόμη δυὸ τὸν καρτερῶ, ἧς τοὺς τρεῖς τὸν παντυχαίνω,
κι’ ἂ δὲν ἐρθῇ, κι’ ἂ δὲ φανῇ, καλόγρια θενὰ γένω, θὰ πάγω ’ς ἔρημα βουνά, νὰ στήσω μοναστῆρι, καὶ ’ς τὸ κελλὶ θὰ σφαλιστῶ, ’ς τὰ μαῦρα θελὰ βάψω, ἐκειὸν νὰ τρώγῃ ἡ ξενιτειὰ κ’ ἐμὲ τὰ μαῦρα ῥάσα.
—Κόρη µου ὁ ἄντρας σου πέθανε, κόρη µου ὁ ἄντρας σου χάθη• τὰ χέρια µου τὸν κράτησαν, τὰ χέρια µου τὸν θάψαν, ψωμὲ κερὶ τοῦ μοίρασα, κ’ εἶπε νὰ τὰ πλερώσῃς, τὸν ἔδωκα κ’ ἕνα φιλί, ν’ εἶπε νὰ μοῦ τὸ δώσῃς.
—Ψωμὶ κερὶ τοῦ μοίρασες, διπλὰ νὰ σὲ πλερώσω, μὰ γιάτ’ ἐκεῖνο τὸ φιλί, σύρε νὰ σοῦ τὸ δώσῃ.
—Κόρη µου ἐγώ εἶμαι ὁ ἄντρας σου, ἐγώ εἶμαι κι’ ὁ καλός σου.
—Ξένε µου ἂν εἶσαι ὁ ἄντρας µου, ἂν εἶσαι κι’ ὁ καλός µου, δεῖξε σηµάδια τῆς αὐλῆς καὶ τότες νὰ πιστέψω.
—Ἔχεις μηλιὰ ’ς τὴν πόρτα σου καὶ κλῆμα ’ς τὴν αὐλή σου, κάνει σταφύλι ῥαζακὶ καὶ τὸ κρασὶ μοσκᾶτο, κι’ ὅποιος τὸ πιῇ δροσίζεται καὶ πάλι ἀναζητᾷ το.
—Αὐτά εἰν’ σηµάδια τῆς αὐλῆς, τὰ ξέρει ὁ κόσμος ὅλος, διαβάτης ἤσουν, πέρασες, τά εἰδες καὶ μοῦ τὰ λέεις. Πές µου σηµάδια τοῦ σπιτιοῦ καὶ τότες νὰ πιστέψω.
—Ἀνάμεσα ’ς τὴν κάµαρα χρυσὸ καντῆλι ἀνάφτει, καὶ φέγγει σου ποῦ γδύνεσαι καὶ πλέκεις τὰ μαλλιά σου, φέγγει σου τοῖς γλυκαῖς αὐγαῖς ποῦ τὰ καλά σου βάζεις.
—Κάποιος κακός µου γείτονας σοῦ τά πε καὶ τὰ ξέρεις. Πές µου σηµάδια τοῦ κορμιοῦ, σηµάδια τῆς ἀγάπης.
—Ἔχεις ἑλιὰ ’ς τὰ στήθη σου κ’ ἑλιὰ ’ς τὴν ἀμασκάλη, κι’ ἀνάμεσα ’ς τὰ δυὸ βυζιὰ τ’ ἀντροῦ σου φυλαχτάρι.
—Ξένε µου ἐσύ εἰσαι ὁ ἄντρας µου, ἐσύ εἰσαι κι’ ὁ καλός µου.».

Το πρώτο που μου κάνει εντύπωση είναι η δύναμη του θεσμού του γάμου. Ο γάμος ήταν ιερός, κάθε συζυγία είχε ευλογηθεί από την εκκλησία και την θεωρούσαν ισόβια. Μόνο ο θάνατος μπορούσε να χωρίσει το ζευγάρι.

Σήμερα και ο θεσμός αυτός, όπως και άλλες αξίες και θεσμοί, έχει επηρεαστεί από τον εγωιστικό, ευδαιμονιστικό και καταναλωτικό τρόπο ζωής. Στόχος είναι να περνάει ο καθένας καλά χωρίς να λογαριάζει τις ανάγκες του συζύγου του, χωρίς να κάνει την παραμικρή θυσία ή υποχώρηση. Νομίζω πως αυτή είναι η κυριότερη αιτία που ο θεσμός του γάμου περνάει τόσο μεγάλη κρίση και όχι όλες οι άλλες αιτίες, που βέβαια υπάρχουν και που πολλοί τις θεωρούν πιο σημαντικές.

Το δεύτερο είναι η ιερότητα του σώματος. Το ντύσιμο των ανθρώπων κάλυπτε το σώμα τους έτσι, ώστε όταν στο τραγούδι μας ο ξένος δίνει τα σημάδια του κορμιού της γυναίκας, εκείνη είναι σίγουρη ότι αυτός είναι ο άντρας της, αφού κανείς άλλος δεν την έχει δει γυμνή ή μισόγυμνη.

Και το τρίτο που με εντυπωσιάζει είναι η μεγάλη σεμνότητα της γυναίκας. Στην αρχή δεν πιάνει συζήτηση με τον ξένο και, όταν εκείνος της ζητάει νερό, βγάζει πολλούς κουβάδες από το πηγάδι χωρίς να σηκώσει τα μάτια να τον κοιτάξει. Αυτή η προσοχή και η σεμνότητα σκέφτομαι ότι προστάτευε τους ανθρώπους από τα πάθη τους και κρατούσε, όσο ήταν δυνατό, σε τάξη την κοινωνία.

Από καιρό, χρόνια τώρα, υπάρχει η μόδα πολλά γυναικεία ρούχα να προβάλουν απόκρυφα σημεία του σώματος των γυναικών. Φοράνε πολύ κοντές φούστες, υπερβολικά ανοιχτές ή διάφανες μπλούζες έτσι ώστε να φαίνεται το στήθος και τέλος, είναι πολύ διαδεδομένα τα τελευταία χρόνια ρούχα που αφήνουν ακάλυπτη ολόκληρη τη μέση, έτσι που να φαίνεται ο οφαλός της γυναίκας.

Δεν υπάρχει μόνο το γυναικείο ντύσιμο που προκαλεί. Κι ορισμένοι άνδρες φορούν πολύ εφαρμοστά ρούχα έτσι ώστε να διαγράφονται τα ευαίσθητα σημεία του σώματός τους.

Γενικά η γύμνια φέρνει φαντασιώσεις και επιθυμίες για σεξουαλική επαφή. Όταν η επαφή γίνεται χωρίς την συγκατάθεση του ενός από τα δύο μέρη, εκείνος που δεν μπορεί να συγκρατήσει τις επιθυμίες του και την όρεξή του, επιτίθεται στον άλλο και μπορεί να τον ξεγυμνώσει με το ζόρι κι να προβεί στην πράξη της συνουσίας. Με τέτοια συμπεριφορά εκδηλώνει αρνητικά συναισθήματα προς το θύμα, στο οποίο ορμάει στην πραγματικότητα για να αυτοϊκανοποιηθεί. Εάν πετύχει τον σκοπό του, τότε έχουμε τον βιασμό. Αυτό είναι βαρύτατο ποινικό έγκλημα επειδή, πέρα της πολύ άσχημης πράξης εις βάρος του σώματος του θύματος, οπωσδήποτε αφήνει και σοβαρά ψυχολογικά τραύματα στο θύμα.

Τέλος, ειδικά κατά τους καλοκαιρινούς μήνες οι ημίγυμνες εμφανίσεις πολλαπλασιάζονται. Διάφορες κατηγορίες ρούχων τόσο για τις καθημερινές εμφανίσεις όσο και για την παραλία, και προπαντός τα μαγιό και η ηλιοθεραπεία, αυξάνουν τη γύμνια. Θεωρούμε ότι όσο πιο πολύ καθόμαστε στον δυνατό ήλιο, τόσο το καλύτερο για την υγεία μας. Είναι όμορφο το μαύρισμα του δέρματός μας, όμως, ας προσέχουμε να μην ερεθίζουμε τους γύρω μας με την προκλητική εμφάνισή μας για να μην δίνουμε αφορμή να μας επιτεθούν είτε φραστικά, με τις γνωστές πολύ άσεμνες εκφράσεις που ακούγονται συνήθως, είτε σωματικά, πράγμα που μπορεί να οδηγήσει ακόμα και σε βιασμό.

Δεν γίνεται να γυρίσουμε πίσω στον τρόπο ζωής της εποχής του δημοτικού τραγουδιού. Μακάρι, όμως, να επηρεάζουμε έστω και λίγο τους γύρω μας και να είμαστε πιο σεμνοί στην εμφάνιση και στην όλη συμπεριφορά μας.

 * Συνταξιούχος Βιβλιοθηκονόμος, Πτυχιούχος Νομικής και Θεολογικής