Μια μικρή ομάδα νέων προσπαθεί να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για να προωθήσει την επανακατοίκηση των ορεινών περιοχών της Ελλάδας.
Στα χρόνια της κρίσης, την ώρα που πολλοί νέοι έφτιαχναν βαλίτσες αναζητώντας μια καλύτερη τύχη στο εξωτερικό, μια μικρή ομάδα νέων αποφάσισε -κόντρα στην τάση αυτή- να εγκατασταθεί στο Δεμάτι του ανατολικού Ζαγορίου και να καλλιεργήσει βιολογικά προϊόντα. Κάπως έτσι, ιδρύθηκε η Κοιν.Σ.Επ. «Τα Ψηλά Βουνά» που εκφράζει την ανάγκη τους να βρουν ηρεμία και να δημιουργήσουν τις βάσεις για μια ποιοτική ζωή μέσα στη φύση.
Κάνοντας μια αναδρομή ο 41χρονος Βασίλης Νάκκας, παιδαγωγός, & υπεύθυνος τουρισμού και εκπαιδευτικών προγραμμάτων των Ψηλών Βουνών, επισημαίνει στο Reader πως «τα Ψηλά Βουνά ιδρύθηκαν το 2016, προσανατολισμένα τότε αποκλειστικά στην πρωτογενή παραγωγή. Δύο νέοι - η Θάλεια Παντούλα, συνεργάτιδά μου και σύντροφος του Σωτήρη Τσουκαρέλη- όταν γνωρίστηκαν, αποφάσισαν να εγκατασταθούν στο Δεμάτι απ' όπου εκείνη κατάγεται και να ιδρύσουν μια Κοιν.Σ.Επ. ώστε να ζήσουν μια ήμρεμη, απαιτητική αλλά οιοτική ζωή κοντά στη φύση καλλιεργώντας βιολογικά προϊόντα σε παλιές αναβαθμίδες και θερμοκήπια».
Από το 2019 εστίασαν στην αξιοβίωτη ολοκληρωμένη ανάπτυξη των ορεινών περιοχών, δημιουργώντας υποδομές και υπηρεσίες για όσους ζουν και παράγουν στα ορεινά ή θέλουν να εγκατασταθούν σε κάποιο χωριό.
«Προσπαθούμε έτσι να δημιουργήσουμε τις συνθήκες για την επανακατοίκηση των χωριών μας. Οι βασικοί τομείς δράσης μας είναι η αποκέντρωση, η ορεινή παραγωγή, η εκπαίδευση και ο δίκαιος/αλληλέγγυος τουρισμός».
Το χωριό, που αντικρύζει το όρος Λάκμος, βρίσκεται σε υψόμετρο χιλίων μέτρων και ενώ απέχει μόνο 30 λεπτά από τα Ιωάννινα μέσω Εγνατίας Οδού, αριθμεί σήμερα μόλις τέσσερις μόνιμους κατοίκους. Πλέον, τα «Ψηλά Βουνά» δεν καλλιεργούν πια, όμως η έδρα τους παραμένει στο Δεμάτι όπου στεγάζονται τα γραφεία και οι δράσεις τους, στο παλιό δημοτικό σχολείο του χωριού.
«Σήμερα, εκτός από τους λιγοστούς εναπομείναντες Δεματάτες, ζουν στο χωριό ο Πάνος Λυμπερόπουλος και η Χριστίνα Παπακυρίτση – μέλη της ομάδας μας που άφησαν πίσω τους τη ζωή στην Αθήνα και πλέον τη μοιράζουν ανάμεσα στο Δεμάτι και τα Γιάννενα. Μαζί εργαζόμαστε πάνω στην Αξιοβίωτη Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη των Ορεινών Περιοχών», εξηγεί ο Βασίλης.
«Στα Ψηλά Βουνά αυτή τη στιγμή είμαστε 6 μέλη. Τα μέλη του δικτύου μας όμως - συνεργάτες, φίλοι, καλλιτέχνες, παιδαγωγοί, ερευνητές, παραγωγοί, μηχανικοί, κ.α. είναι πάρα πολλοί».
«Τα μεγαλύτερα εμπόδια έχουν να κάνουν με την εγκατάλειψη των ορεινών περιοχών»
Η ζωή στο βουνό δεν είναι εύκολη, ούτε ειδυλλιακή. Έχει τις προκλήσεις της, κυρίως λόγω της απόστασης από τον αστικό τρόπο ζωής. «Απέχει πολύ από τη ρομαντική εικόνα που συνήθως έχουμε όταν ζούμε κάπου αλλού. Το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι συχνά ο ίδιος μας ο εαυτός. Η ζωή σε ένα ορεινό χωριό δεν είναι πάντα πιο δύσκολη από την πόλη, εξαρτάται από τα κριτήρια του καθενός. Χτίζει και απαιτεί καλή φυσική κατάσταση, κινείται στον ρυθμό της φύσης, χωρίς σταθερό ωράριο. Απαιτεί προετοιμασία και συνέπεια. Οι δουλειές δεν τελειώνουν ποτέ, αλλά συνήθως είναι χειρωνακτικές και όταν τις συνηθίσεις, αφήνουν χρόνο στο μυαλό να ταξιδέψει, να συνδεθεί και να παρατηρήσει», προσθέτει.
Φυσικά, τα πάγια έξοδα είναι πολλά, καθώς στο βουνό όλα κοστίζουν περισσότερο. Οι μετακινήσεις, η θέρμανση, οι μικρές επισκευές. «Αν χρειαστείς τεχνίτη, έρχεται από τα Ιωάννινα, όταν έρθει - και αυτό έχει το αντίστοιχο κόστος. Για να γλιτώσεις χρόνο και χρήματα μαθαίνεις με τον καιρό να κάνεις όσο περισσότερα μπορείς μόνος σου».
Πέρα από αυτό, όπως λέει ο Βασίλης, «η έλλειψη καθημερινής κοινωνικοποίησης, είναι σίγουρα κάτι που δυσκολεύει την καθημερινότητα. Τα Γιάννενα όμως, μια ζωντανή επαρχιακή πόλη, βρίσκονται σε απόσταση που επιτρέπει δυό-τρεις βόλτες την εβδομάδα για ψώνια ή ένα τσιπουράκι με φίλους. Υπάρχουν επίσης τα γύρω χωριά και το καφενείο του Δεματίου, που τα Σαββατοκύριακα γεμίζει από Δεματάτες των Ιωαννίνων και, το καλοκαίρι, απόδημους – κυρίως από τη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ.
Τα μεγαλύτερα εμπόδια όμως έχουν να κάνουν με την έλλειψη κουλτούρας συνεργατισμού, την πλήρη εγκατάλειψη των ορεινών περιοχών, την απουσία ουσιαστικής στήριξης από την πολιτεία, την στέγαση και την έλλειψη υποδομών».
«Το να ζεις στο βουνό θέλει επιμονή, δικτύωση, θεσμική πίεση και συλλογικότητα»
Κάπως έτσι, πολλά από τα προβλήματα που συνάντησαν, δεν ήταν απλώς απρόβλεπτα – ήταν βαθιά δομικά και συστημικά.
«Όταν ξεκινήσαμε, κανείς μας δεν είχε πλήρη εικόνα για το πόσο πολύπλοκο, αστήρικτο και διάσπαρτο είναι το θεσμικό πλαίσιο που αφορά όσους ζουν και παράγουν στα ορεινά. Από τη συλλογή μανιταριών και βοτάνων, μέχρι την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού, σχεδόν κάθε δραστηριότητα πέφτει σε κάποιον γκρίζο ή ανύπαρκτο νομικό χώρο.
Η απουσία ρυθμιστικών πλαισίων για τη συλλογή μη ξυλωδών δασικών προϊόντων, η έλλειψη στήριξης για τους μικρούς παραγωγούς, η γραφειοκρατία και η δυσπιστία απέναντι στις Κοιν.Σ.Επ. και γενικότερα στους φορείς Κοινωνικής & Αλληλέγγυας Οικονομίας (Κ.Αλ.Ο.) αποτέλεσαν καθημερινά εμπόδια. Δυσκολίες που ξεπεράσαμε «με τον δύσκολο τρόπο» - αφού πρώτα ξοδέψαμε χρόνο, χρήμα και ενέργεια.
Ακόμη και η εξεύρεση στοιχειώδους τεχνικής, χρηματοδοτικής ή θεσμικής υποστήριξης για ανθρώπους που επιλέγουν να εγκατασταθούν και να δραστηριοποιηθούν στα βουνά ήταν απογοητευτικά δύσκολη. Δεν αφορά μόνο εμάς: η ίδια πραγματικότητα περιμένει όσους ξεκινούν ως μικροί παραγωγοί, συλλέκτες μη ξυλωδών δασικών προϊόντων, οδηγοί βουνού, επιχειρηματίες ή ως νέοι που επιστρέφουν στα χωριά με ελπίδες δημιουργίας.
Αυτό που μάθαμε, τελικά, είναι πως το να ζεις στο βουνό δεν απαιτεί μόνο σωματική αντοχή ή ρομαντισμό. Θέλει επιμονή, δικτύωση, θεσμική πίεση και πάνω απ’ όλα συλλογικότητα. Μέσα από την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία, μπορούμε να δημιουργήσουμε τις υπηρεσίες και υποδομές που σήμερα λείπουν».
Μια τυπική μέρα στο βουνό, δύσκολα χαρακτηρίζεται ως τυπική. Κι αυτό γιατί τα καθήκοντα, οι ρυθμοί και οι προτεραιότητες διαμορφώνονται ανάλογα με την εποχή, τον κύκλο της παραγωγής και τις δράσεις που «τρέχουν».
Όπως λέει, «σίγουρα κάθε Δευτέρα συντονιζόμαστε για την εβδομαδιαία μας συνάντηση. Μπορεί η μέρα να ξεκινήσει μ' ένα τηλεφώνημα από κάποιον που σκέφτεται να μετακομίσει στο χωριό και χρειάζεται καθοδήγηση, ή με μια επίσκεψη στον χώρο ανασυσκευασίας για να συντονίσουμε τις εργασίες. Μπορεί να έχει συναντήσεις με παραγωγούς για τα νέα καλάθια, γραφειοκρατικά, μια διαδικτυακή συζήτηση με έναν ορεινό δήμο ή μια ομάδα νέων που θέλει να φτιάξει μια Κοιν.Σ.Επ. στον τόπο της.
Το απόγευμα ίσως μια εκπαιδευτική δράση, ένα σεμινάριο, ένα εργαστήριο, μια συνάντηση του Ορεινού Σχολείου. Ή σε μια συλλογική δουλειά στα θερμοκήπια, σε μια ομάδα φίλων παραγωγών που χρειάζεται βοήθεια στη συγκομιδή, ή στο καθάρισμα ενός μονοπατιού. Όλο και κάπου θα βρεθούμε με συνεργάτες ή φίλους για να φάμε μαζί και να συζητήσουμε.
Το βράδυ συχνά είναι η ώρα του υπολογιστή, της σύνταξης ενός κειμένου, του σχεδιασμού της επόμενης δράσης, της αναζήτησης τρόπων να γίνει η υποστήριξη πιο δομημένη, πιο αποτελεσματική».
Τι κάνουν όμως τα Ψηλά Βουνά;
Πρωτοστάτησαν στην δημιουργία της Ένωσης φορέων Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας ( Κ.Αλ.Ο.) Ηπείρου που ενώνει, εκπροσωπεί και ενδυναμώνει τους φορείς Κ.Αλ.Ο. στην Ήπειρο, και αριθμεί σήμερα 22 μέλη. Αυτή τη στιγμή, μαζί με άλλες πρωτοβουλίες όπως το Epirus Living Lab - τον ερευνητικό φορέα του οικοσυστήματος, τους Tzoumakers - ένα κοινοτικό εργαστήρι ανοιχτών τεχνολογιών, αλλά και άλλες ομάδες και εγχειρήματα, συγκροτούν στα Ιωάννινα ένα ιδιαίτερα ενεργό οικοσύστημα αλληλοϋποστηριζόμενων φορέων με πληθώρα ειδικοτήτων.
«Δημιουργήσαμε έναν συνεχώς εμπλουτιζόμενο χάρτη με ανθρώπους-κλειδιά που υποστηρίζουν ενδιαφερόμενους στην εγκατάστασή τους στον τόπο τους. Παρέχουν πληροφορίες για διαθέσιμα σπίτια, ευκαιρίες εργασίας, κατάλληλες καλλιέργειες και πολλά ακόμα. Το επόμενο βήμα είναι η σύσταση γραφείων προσέλκυσης πληθυσμού, σε συνεργασία με ορεινούς δήμους αλλά και δήμους μεγάλων αστικών κέντρων.
Για να στηρίξουμε τους μικρούς παραγωγούς και να προσφέρουμε ποιοτικά προϊόντα σε λογικές τιμές στους καταναλωτές, προχωρήσαμε στη δημιουργία μιας δίκαιης εφοδιαστικής αλυσίδας, χωρίς μεσάζοντες, που επιστρέφει στον παραγωγό το μεγαλύτερο μέρος του κέρδους και προσφέρει στον καταναλωτή ενα εβδομαδιαίο καλάθι με εποχιακά οπωροκηπευτικά, όσπρια, μέλι, ψωμί, προϊόντα μεταποίησης, κ.α.
Αυτό το καταφέραμε βασιζόμενοι στις αρχές της Κοινωνικής Εφοδιαστικής Αλυσίδας – μιας καινοτόμου προσέγγισης που δίνει προτεραιότητα στις κοινωνικές ανάγκες αντί του κέρδους. Εξασφαλίζει ισότιμη συμμετοχή των παραγωγών, άμεση σύνδεση με τους καταναλωτές και προβλεψιμότητα μέσω τριμήνων συμβολαίων και δεδομένων κατανάλωσης, με τον παραγωγό να εισπράττει τουλάχιστον το 80% της τελικής τιμής. Μέσα από κοινές υποδομές (χώρος ανασυσκευασίας, μεταποίηση, διανομή, κ.α.), μειώνονται τα κόστη και περιορίζεται σημαντικά το περιβαλλοντικό αποτύπωμα αφού η παραγωγή διανέμεται τοπικά.
Κάπως έτσι δημιουργήσαμε το πρώτο δίκτυο Κοινωνικά Υποστηριζόμενης Ορεινής Παραγωγής (Κ.Υ.Ο.Π.) στην Ελλάδα, με τις πρώτες διανομές στα νοικοκυριά των Ιωαννίνων να αναμένονται στις αρχές του 2026».
Παράλληλα, οι ίδιοι λειτουργούν το Ορεινό Σχολείο, ένα εκπαιδευτικό κέντρο στον χώρο του ανακαινισμένου Δημοτικού Σχολείου στο Δεμάτι, όπου οργανώνονται εργαστήρια και δράσεις τόσο για παιδιά και για ενήλικες και προγράμματα που περιλαμβάνουν βιωματική εκπαίδευση στη ζωή στο βουνό, τη συλλογή τροφής, την οικολογική συνείδηση και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα μετατρέποντας τα χωριά μας σε τόπους μάθησης και συνάντησης.
Για όσους θέλουν να ζήσουν και να δημιουργήσουν στα ορεινά, τα Ψηλά Βουνά κάνουν εκπαιδευτικά σεμινάρια, ανοιχτά εργαστήρια και συμμετοχικές διαδικασίες, υποστηρίζουν νέα εγχειρήματα - από τη σύλληψη μέχρι την υλοποίηση και δημιουργούν ευκαιρίες συνάντησης, δικτύωσης και κοινής μάθησης.
«Επίσης αναδεικνύουμε τον ρόλο που μπορεί να παίξει ο Δίκαιος τουρισμός στην ολοκληρωμένη ανάπτυξη ενός τόπου. Για κάποιον που θέλει να ξεκινήσει μια νέα ζωή στα ορεινά, μπορεί να αποτελέσει μια πρώτη πηγή εισοδήματος, αλλά και ένα κανάλι κοινωνικής ένταξης. Το αγρόκτημά του, το εργαστήρι του, το ίδιο το χωριό και η φύση που το περιβάλλει μπορεί να γίνει επισκέψιμο, όχι ως τουριστικό προϊόν, αλλά ως μέσο ουσιαστικής γνωριμίας με τον τόπο και τη ζωή εκεί», υπογραμμίζει ο Βασίλης.
«Μέσα από εναλλακτικές μορφές φιλοξενίας και εθελοντικής συμμετοχής, όπως ο αλληλέγγυος τουρισμός, επισκέπτες προσφέρουν βοήθεια σε δήμους και κατοίκους ορεινών περιοχών σε περιόδους αιχμής, όπως η συγκομιδή, ή συμμετέχουν σε κοινοτικά έργα: τη διάνοιξη μονοπατιών, την αναστήλωση υποδομών, τη διοργάνωση εκδηλώσεων. Με αντάλλαγμα τη φιλοξενία, τη γνώση και την εμπειρία του "να ζεις σαν ντόπιος", οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι περαστικοί τουρίστες αλλά επισκέπτες, ενεργοί συμμέτοχοι στη ζωή του τόπου».
Τα ορεινά χωριά του μέλλοντος
«Οραματιζόμαστε χωριά ζωντανά, με επιχειρήσεις, καφενεία, παραγωγούς, κτηνοτρόφους, δημόσιες υπηρεσίες, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, υποδομές, ποιοτικά τοπικά προϊόντα, ανοιχτά σχολεία και τακτική συγκοινωνία. Χωριά όπου ο τουρισμός είναι ένα μόνο μέρος της οικονομικής τους δραστηριότητας, προβάλλει τα ιδιαίτερα τους χαρακτηριστικά, αναδεικνύει και βασίζεται στην πρωτογενή παραγωγή. Χωριά που προστατεύουν και αξιοποιούν τους φυσικούς τους πόρους, τα μανιτάρια, τα βότανα, τα ποτάμια και τις πηγές. Κοινότητες που βασίζονται στην αλληλεγγύη και την συνεργασία και μετράνε την επιτυχία όχι με βάση το ΑΕΠ και την μεγιστοποίηση του κέρδους, αλλά με κοινωνικούς στόχους όπως η ποιότητα ζωής, η ευημερία, οι ποιοτικές θέσεις εργασίας και η προστασία του περιβάλλοντος»
Για κάποιον νέο που θα ήθελε να επιστρέψει στο χωριό, «θα του έλεγα πως κάθε δυσκολία φέρνει και την ανάλογη ικανοποίηση. Η ποιότητα ζωής, η γαλήνη της φύσης, τα αρώματα του δάσους, οι καταιγίδες του καλοκαιριού – όλα αυτά που ακούγονται γραφικά, γίνονται ο δικός σου ρυθμός ζωής.
Η πραγματική ευτυχία έχει περισσότερο χώμα και ιδρώτα απ’ όσο φανταζόμαστε. Και τα βουνά μας πολύ μεγαλύτερο πλούτο απ όσο νομίζουμε. Η επανακατοίκηση των ορεινών σήμερα δεν είναι εύκολη υπόθεση, είναι όμως απολύτως απαραίτητο να δημιουργήσουμε τις συνθήκες ώστε όσοι το επιθυμούν να μπορούν να ζήσουν στην ύπαιθρο, στα νησιά, στα ορεινά της χώρας μας», καταλήγει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου