Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, ο Παιζω-γράφος (1908-1993)
Μια
σπουδαία προσωπικότητα της Θεσσαλονίκης υπήρξε ο αυτοδίδακτος ζωγράφος,
πεζογράφος και ποιητής Νίκος Γ. Πεντζίκης (17/30 Οκτωβρίου 1908 – 13
Ιανουαρίου 1993), με πλούσιο συγγραφικό έργο και, ταυτόχρονα, ζωγράφος
με μοναδικό ύφος. Ήταν γιος του φαρμακοποιού Γαβριήλ Πεντζίκη και της
δασκάλας Μαρίας Ιωαννίδου, ενώ η αδερφή του Χρυσούλα υπήρξε η ποιήτρια
που έμεινε γνωστή με το φιλολογικό ψευδώνυμο Ζωή Καρέλλη. Σπούδασε
φαρμακευτική και εφηρμοσμένη οπτική στο Στρασβούργο και στο Παρίσι
(1926-1929). Ταυτισμένος με τη «μητέρα Θεσσαλονίκη» χρωματίζει με τη
ζωγραφική του εικόνες της πόλης αλλά και του Αγίου Όρους από το οποίο
είναι βαθιά επηρεασμένος. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από στοιχεία
μετεμπρεσιονισμού και φωβισμού, με πολλά Βυζαντινά στοιχεία, αλλά και
ένα εντελώς προσωπικό τρόπο ζωγραφικής.
Έφυγε από τη ζωή από ανακοπή της καρδιάς, στις 13 Ιανουαρίου το 1993,
Κηδεύεται την επομένη και ενταφιάζεται στο Κοιμητήριο του Ιερού
Κοινοβίου του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στην Ορμύλια της Χαλκιδικής,
μέσα σε αναστάσιμη ατμόσφαιρα.
***
Ο Νίκος
Γαβριήλ Πεντζίκης (1908-1993) θεωρούσε πως η καλύτερη κριτική που του
έγινε ποτέ ήταν η εξής φράση, την οποία είχε γράψει κάποιος για το πρώτο
του βιβλίο: «Το βιβλίο κυκλοφορεί άδετο όπως και ο συγγραφέας του»…
Πάντως συχνά-πυκνά έκανε πολλούς να
αναρωτιούνται, αν ήταν στα καλά του. Ήξερε όμως πολύ καλά τι έκανε, αφού
πολλές φορές έλεγε διάφορα για να δοκιμάσει τον συνομιλητή του. Και
μάλιστα γινόσουν για πάντα φίλος του όταν μπορούσες να τα δεχτείς χωρίς
να εξοργιστείς. Όπως στην περίπτωση που είπε σε κάποιον: «Δεν
έχω σάλιο να σε φτύσω». «Θα περιμένω», του απάντησε ο άλλος, και πάνω σε
αυτό χτίστηκε μια ξεχωριστή πνευματική φιλία που κράτησε μέχρι την
κοίμησή του…
Πολλές φορές όμως ένιωθες πως
συμπεριφερόταν σαν παιδάκι ή σαν να είχε άγνοια κινδύνου ως προς την
κοινωνική αποδοχή… Αυτό όμως δεν σημαίνει πως ήταν τρελός.
Αντισυμβατικός όμως και αντικομφορμιστής ήταν! Πέρα για πέρα! Ενώ θα
μπορούσε να ήταν ένας καθωσπρέπει επιστήμονας, επαγγελματίας,
διανοούμενος, λογοτέχνης, δάσκαλος, χριστιανός. Τυπικά όμως σε τίποτε
απ’ όλα αυτά δεν διέπρεψε. Σε έναν γνωστό μου, που ήθελε να κάνει
διδακτορική διατριβή, του είπε πως οι επιστήμες χωρίζουν τους ανθρώπους,
αντί να τους ενώνουν.
Ως επαγγελματίας «κατάφερε» να κλείσει την
οικογενειακή επιχείρηση, αφού ο χώρος του φαρμακείου του ήταν το …άντρο
των πνευματικών ανθρώπων της πόλης. Και όπως αναφέρει ο Ηλίας
Πετρόπουλος, όταν κάποιος πήγαινε για ν’ αγοράσει φάρμακα και η
συζήτηση βρισκόταν στο φόρτε της, ο Πεντζίκης -πριν ακόμη ζητήσει κάτι ο
πελάτης- του έλεγε «δεν έχουμε, δεν έχουμε…».
Ως διανοούμενος «απέτυχε» γιατί τη γνήσια υπαρξιακή του αγωνία την έθρεφε με τα ορθόδοξα βιώματα του αθωνικού μοναχισμού. Φευ!
Αλλά και ως χριστιανός είχε αποτύχει, αφού
το ευρύτερο εκκλησιαστικό περιβάλλον δεν τον αποδεχόταν -ιδιαίτερα οι
ευσεβιστές. Ο ίδιος έλεγε, «πες με όπως θες, αλλά βάλε και το χριστιανός δίπλα: πόρνο χριστιανό, γάιδαρο χριστιανό…».
Αλλά και ως κομμουνιστής απέτυχε, αφού σε
μια συγκέντρωση, στην οποία ο ομιλητής αναφερόταν συνέχεια στον λαό, ο
Θεσσαλονικιός διανοούμενος τον ρώτησε, αν αναφερόταν στον …λαγό. Τον
ενοχλούσαν οι γενικότητες, οι αοριστολογίες.”
Μοναχός Μωϋσής, Αγιορείτης γράφει: ”Ο ζωγράφος και πεζογράφος Ν.Γ. Πεντζίκης, ήταν
γνήσιος, ατόφιος, αληθινός, γνώστης πολλών πραγμάτων. Η πίστη του ήταν
ένα με τη ζωή του. Αγαπούσε την αγιογραφία, την αγιολογία, την
υμνογραφία, το μοναχισμό, την Ορθοδοξία. Ήταν ιδιαίτερος,
ιδιότροπος, ιδιοφυής. Ο Γ. Σεφέρης τον είπε τον πιο μορφωμένο Έλληνα. Το
Αγιον Όρος το ήξερε καλά. Το χαιρόταν στις τακτικές προσκυνηματικές του
επισκέψεις. Είχε στενές φιλίες με μοναχούς γνωστούς και άσημους. Τον
συγκινούσε η ταπείνωση.
Πήγαινε στο Αγιον Όρος από το 1933. Αυτό που κυρίως του έμαθε, καθώς έλεγε, ήταν η αρετή της ταπεινοφροσύνης. Έτσι ζούσε σαν πεθαμένος ή τρελός και ήταν μακάριος.”
Γιώργος Σεφέρης:
Ο Ν.Γ.Π. είναι ο πρώτος χριστιανός από όσους συνάντησα, που ορίζει τόσην ευρυχωρία.
Πιθανότατα, την τόσο πλατιά και πλούσια ιδιοσυγκρασία του την ευκολύνει
σε τούτο η ελληνική χριστιανοσύνη· χάρη σ’ αυτήν, μπορεί να χωρέσει η
ψυχή του όλα τα δικά μας, από τον Όμηρο […] ως τον τελευταίο σύγχρονο
καλόγερο του Αγίου Όρους.
Γιώργος Σεφέρης, Οι ώρες της κυρίας Έρσης, Δοκιμές, Γ΄, 202.
Ὁ Νίκος Γαβριὴλ Πεντζίκης θεωροῦσε ὡς τὸ καλύτερο θρησκευτικὸ βιβλίο ποὺ γράφτηκε μετὰ τὸ 1821 τὸ ἔργο τοῦ Ἁγιορείτη μοναχοῦ π. Παϊσίου (1924-1974) -πλέον Ἁγίου Παϊσίου- ποὺ πρωτοκυκλοφόρησε μὲ τὸν τίτλο «Ὁ πατὴρ Ἀρσένιος ὁ Καππαδόκης».
Τὸ βιβλίο, ποὺ κυκλοφόρησε στὰ μέσα τῆς
δεκαετίας τοῦ ’70, ἀποτελεῖ ἔκδοση τοῦ Ἡσυχαστήριου Εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης
ὁ Θεολόγος, ποὺ βρίσκεται στὴ Σουρωτὴ Θεσσαλονίκης. Ἔχει κάνει πάρα
πολλὲς ἐπανεκδόσεις, ἐνῶ ἔχει μεταφραστεῖ σὲ 11 ξένες γλῶσσες – ἀνάμεσα
σ’ αὐτὲς καὶ στὴν κορεατική!
Ὁ Πεντζίκης τόσο πολὺ ἀγαποῦσε τὸ
βιβλίο, ποὺ πάρα πολὺ συχνὰ ἀναφερόταν σ’ αὐτό. Πολλὲς φορὲς μάλιστα τὸ
χάριζε σὲ συνομιλητὲς του διανοούμενους, καλλιτέχνες, φοιτητές
***
«Ήθελα πολύ να μιλήσω στον Πατέρα Παΐσιο, στη Σουρωτή, αλλά με σταματούσε ο σωρευμένος ανθρώπινος πόνος που έβλεπα γύρω του, άνθρωποι που περίμεναν ώρες για υποθέσεις σοβαρές. Μην μπορώντας να του μιλήσω, πήρα και διάβασα ξανά το βίο του αγίου Αρσενίου του Καππαδόκη, για να συνομιλήσω μαζί του μέσω του βιβλίου που είχε γράψει. Κάθε που το διαβάζω πάντα κάτι ανακαλύπτω, ένα σημείο που δεν είχα προσέξει και που με κάνει να αγάλλομαι. Αντέγραψα όλα τα ονόματα των ανθρώπων που αναφέρονται στο βιβλίο, ότι έδωσαν πληροφορίες ή διηγήθηκαν συμβάντα για τον άγιο, και έβλεπα την υπόσταση που λάβαιναν αυτά τα τόσο στριφνά και δυσκολοπρόφερτα ονόματα, υπόσταση βαρύτερη απ’ αυτή που έχουν ονόματα διασήμων. Καταλάβαινα ότι οι άνθρωποι αυτοί υπήρχαν ατόφιοι, ολόκληροι, έχοντας μια πραγματική ζωή, βαθιά και πλούσια».
Στο ποίημά του «Επί γης», το 1939, ο Πεντζίκης εξέφραζε την επιθυμία του να κατοικήσει στο νησάκι Άγιος Ισίδωρος της Σιθωνίας:
Θεέ που φυσώντας τον κουρνιαχτό, έπλασες το σύμπαν
δυο αγίους με το όνομα Ισίδωρος έχεις να σε τιμούν,
επώνυμον δεν ξέρω ακριβώς ποιανού εκ των δύο
είν’ έν’ απ’ τα νησάκια που θάθελα να κατοικήσω βλέποντας
σε απόσταση πλέον των δεκαεπτά μιλίων την Αγία Κορυφή
της Μεταμορφώσεως, όταν περιεβλήθης το άκαυστο φως
το Θαβώριον που οι θνητοί επικαλούμενοι εν νοερά προσευχή
την βοήθειά σου, Χριστέ, αξιώνονται εν ησυχία να περιβάλλονται.
Ο κυρ-Νίκος αναπαύεται τριάντα τρία
χρόνια τώρα, στον κήπο-κοιμητήριο της Ιεράς Μονής Ορμύλιας, μετόχι της
Ιεράς Μονής Σίμωνος Πέτρας.
Αγναντεύ-Ωντας το αγαπημένο του Όρος.
iconandlight
Ο π. Συμεών δε λα Χάρα, ποιητής και ζωγράφος μιλά για τον Ν Γ Πεντζίκη
