Παρασκευή, 25 Ιουνίου 2010

Οι 122 πύργοι του Αγίου Όρους

Ο παρών κατάλογος περιλαμβάνει 122 πύργους του Αγίου Όρους, δηλαδή τους σωζόμενους, τους μνημονευομένους στις γραπτές πηγές και τις παλαιές απεικονίσεις, καθώς και τους εντοπισμένους ανασκαφικώς. Παρατίθεται ο στοιχειώδης τοπογρα-φικός προσδιορισμός τους και τα βασικά γνωστά χρονολογικά στοιχεία για τον κάθε ένα, προερχόμενα από τις πηγές και τη βιβλιογραφία.

Οι πύργοι ομαδοποιούνται κατά τις κυρίαρχες μονές, οι όποιες παρουσιάζονται κατά την Ιεραρχική τους τάξη.

1. Μεγίστη Λαύρα

Εντός της Μονής

του Τζιμισκή (φωτ. κάτω): κτίσμα, τουλάχιστον του 11ου αι., με επισκευές του 1325, του 1522 και του 1688.

09.jpg

της Άγιας Τριάδος: μικρός πύργος του περιτειχίσματος (10ος αι.).

του «κυρ Κωνσταντίνου Ρούσου» : μικρός πύργος του περιτειχίσματος (1753) στη θέση πύργου του 10ου αι.

του παραπορτίου: πυργίσκος του περιτειχίσματος (17ος αι.).

του «Τζαγκάρη»: μικρός πύργος του περιτειχίσματος (17ος αι.) στη θέση βυζαντινού πύργου.

του Αγίου Δημητρίου: υπολείμματα γωνιακού πύργου του περιτειχίσματος (παλαιότερος του 1400).

του «Κοσμά»: μαρτυρούμενος γωνιακός πύργος του περιτειχίσματος, παλαιότερος του 1759.

του «Τερζίμπαση»: υπολείμματα μικρού πύργου του περιτειχίσματος (17ος αι.).

των Αρχαγγέλων: μαρτυρούμενος πύργος του περιτειχίσματος, παλαιότερος του 1759.

του Αγίου "Ονούφριου: μαρτυρούμενος πύργος του περιτειχίσματος, παλαιότερος του 1759.

του ωρίου: μαρτυρούμενος πύργος του περιτειχίσματος, παλαιότερος του 1759.

του αρχονταρικίου: μικρός γωνιακός πύργος του περιτειχίσματος (10ος αι. με επισκευές του 18ου αι.).

της εισόδου: μικρός πύργος παρά την είσοδο της μονής (10ος αι., με ανακατασκευή του 17ου αι.)

Εκτός της Μονής

του αρσανά (φωτ. κάτω): βυζαντινός πύργος με επισκευές 16ου -17ου αι.

06.jpg

της Μορφονούς (φωτ. κάτω): κτίσμα πιθανώς του 15ου αι. (μετά το 1287), πάνω σε υπόλειμμα παλαιοτέρου πύργου του 10ου -11ου αι.

03.jpg

του Μυλοποτάμου (φωτ. κάτω): κτίσμα επισκευασμένο περί το 1527.

της Σκήτης της Αγίας Άννης: ελάχιστα λείψανα μαρτυρουμένου πυργίσκου.

του Μακρή (το κελλί της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στις Καρυές): μνημονευόμενος πύργος.

2. Μονή Βατοπεδίου

Εντός της Μονής

της Μεταμορφώσεως: κτίσμα του 12ου αι. (ή παλαιότερο) με πρώιμη μεταβυζαντινή ανακατασκευή των τελευταίων ορόφων.

του Προδρόμου: πρόκειται για τον πύργο της βυζαντινής πύλης της μονής, με ανακατασκευή του 11ου αι.

του Αγίου Ονουφρίου: γωνιακός πύργος του περιτειχίσματος, πιθανώς του 10ου αι., με μεταγενέστερες ανακατασκευές.

του Αγίου Γεωργίου: υπόλειμμα μικρού πύργου του περιτειχίσματος, του 10ου αι.

του Σκευοφυλακίου: υπόλειμμα μικρού πύργου του περιτειχίσματος, πιθανώς του 10ου αι.

της Παναγίας: γωνιακός πύργος του περιτειχίσματος, των αρχών του 16ου αι., στη θέση παλαιοτέρου πύργου. Οι ανώτεροι όροφοί του είναι μεταγενέστεροι.

του Θεολόγου - Χρυσοστόμου: υπόλειμμα πύργου του περιτειχίσματος (12ος - 13ος αι.)

των Τριών Ιεραρχών: υπόλειμμα πύργου του περιτειχίσματος (12ος -13ος αι.).

Εκτός της Μονής

της Κολιτσούς (φωτ. κάτω): κτίσμα του 12ου -13ου αι., της μονής του Καλέτζη. Ανακαινίσθηκε, ως βατοπεδινή ιδιοκτησία, κατά το τρίτο τέταρτο του14ου αι.

00000.jpg

3. Μονή Ιβήρων

μνημονεύεται ένας «ψηλός πύργος» της μονής, στον οποίο κατοικούσε ο ηγούμενος Ευθύμιος (1005-1019, 1-1029).

ο μέγας πύργος («του Σκευφυλακίου»): κτίσθηκε λίγο πριν το 1513, στη θέση προγενεστέρων οχυρωματικών κατασκευών

«του Σταύρου»: μαρτυρούμενος πύργος του περιτειχίσματος (πριν το 1758).

«των Άγιων Αναργύρων»: υπολείμματα πύργου του περιτειχίσματος (πριν το 1604).

«των Αγίων Πάντων»: υπολείμματα γωνιακού πύργου του περιτειχίσματος (πριν το 1604).

«του Αγίου Γεωργίου»: υπολείμματα πύργου του περιτειχίσματος, 1758.

«του Δοχείου»: υπολείμματα πύργου του περιτειχίσματος, 1758.

«του Αγίου Σπυρίδωνος»: υπολείμματα πύργου του περιτειχίσματος (πιθανώς βυζαντινός).

«του Νοσοκομείου»: μνημονευόμενος πυργίσκος του περιτειχίσματος (πριν το 1744, πιθανώς μεταβυζαντινός).

«της Πόρτας»: υπολείμματα πυργίσκου παρά τη παλιά είσοδο της μονής (11ος αι)

ο «έτερος πύργος της Πόρτας»: υπολείμματα πύργου παρά τη παλιά είσοδο της μονής (βυζαντινός).

Εκτός της Μονής

του αρσανά (φωτ. κάτω): πύργος επικαθήμενος στον αρσανά, κτισμένος το 1625/26.

04.jpg

μνημονεύεται πύργος, ο όποιος ήταν χαμηλός και υπερυψώθηκε περί το 1184/5.

4. Μονή Χελανδαρίου

Εντός της Μονής.

του Αγίου Σάββα (φωτ. κάτω): κτίσθηκε περί το 1200, υπερυψώθηκε κατά τον 14ο αι. και επισκευάσθηκε τον 17ο αι.

10.jpg

του Άγιου Γεωργίου (φωτ. κάτω): η αρχική φάση είναι, πιθανώς, του 11ου αι. Η δεύτερη οικοδομική φάση (μέσα 11ου αι.) περιλαμβάνει και το ομώνυμο παρεκκλήσι στην κορυφή του πύργου, το όποιο τοιχογραφήθηκε γύρω στο 1260.

73.jpg

του «κωδωνοστασίου»: η βάση του κωδωνοστασίου είναι υπόλειμμα παλαιότερου μικρού πύργου του περιτειχίσματος, ίσως του 11ου αι.

της Σκέπης της Θεοτόκου: κάτω από το παρεκκλήσι (18ος αι.) διατηρείται η βάση γωνιακού πύργου του περιτειχίσματος, πιθανώς του 14ου αι.

Εκτός τής Μονής,

«της Μεταμορφώσεως»: περί το 1260 ο κράλης Οΰρος Α' έκτισε «πίσω από το μοναστήρι, στο βουνό», πύργο αφιερωμένο στην Μεταμόρφωση.

του «Μιλούτιν» (φωτ. κάτω): θεωρείται κτίσμα του κράλη Μιλούτιν (α' τέταρτο 14ου αι.), αλλά φαίνεται ότι πρόκειται για κτίσμα των αρχών του 13ου αι., στο οποίο ο Μιλούτιν προσέθεσε τον τελευταίο όροφο

0012.png

του Αγίου Βασιλείου ή «της Χρυσής» (φωτ. κάτω): θεωρείται κτίσμα του α' τετάρτου του 14ου αι.

της Καλίτσας: ερείπιο πύργου (11ος αι.).

ο Αρβανίτικος: ερείπιο πύργου (κτισμένος ή επισκευασμένος το 1428).

των Άγιων Ακίνδυνων (=του Άγιου Ακίνδυνου): μνημονευόμενος πύργος, ο όποιος κτίσθηκε μεταξύ των ετών 1316 και 1356· ίσως να προϋπήρχε.

του Τυπικαριού, στις Καρυές: μνημονεύεται «ο πύργος του Αγίου Σάββα» (αρχές 11ου αι.).

του Αγίου Ευθυμίου: τα καταχωσμένα υπολείμματα του βρίσκονται στον κόλπο της Ιερισού, στον τόπο «του Θεσσαλονικέως». Φαίνεται να κτίστηκε μεταξύ των ετών 1018-1029.

5. Μονή Διονυσίου

Εντός της Μονής

ο μέγας πύργος (φωτ. κάτω) κτίσθηκε το 1520.

05.jpg

«του Νήφωνος»: μικρός πύργος του περιτειχίσματος, κτισμένος περί το 1500.

6. Μονή Κουτλουμουσίου

Εντός της Μονής

μνημονεύεται πύργος παλαιότερος του 1329.

ο μέγας πύργος (φωτ. κάτω): οικοδομήθηκε το 1508 και οι ανώτεροι όροφοί του ανήκουν στον 17ο αι. Πιθανώς στη θέση του, λίγο πριν το 1364, είχε αρχίσει η ανοικοδόμηση ενός προγενεστέρου «μεγάλου πύργου», ο όποιος φαίνεται να ολοκληρώθηκε πριν το 1370.

77.JPG

Εκτός της Μονής

της Αναπαυσιάς: μνημονεύεται «πυργίσκιον» παλαιότερο του 1257. Πύργος της τέως μονής μνημονεύεται και κατά το α' μισό του 18ου αι., ο οποίος ίσως να μην είναι ο ίδιος.

της Καλιάγρας (φωτ. κάτω): μνημονεύεται πύργος παλαιότερος του 1422. Προφανώς στην θέση του οικοδομήθηκε ο υπάρχων αρσανάς με τον επικαθήμενο πύργο, κατά την δεύτερη δεκαετία του 16ου αϊ.

78.jpg

του Νεραντζώνα: μικρός πύργος (17ος αι.).

7. Μονή Παντοκράτορος

Εντός της Μονής

ο μέγας πύργος (φωτ. κάτω): θεωρείται κτητορικός (1357-1362). Πυρπολήθηκε το 1392 ή λίγο νωρίτερα και πιθανώς, για δεύτερη φορά μεταξύ των ετών 1428-1464.

της πύλης (φωτ. κάτω): κτίσμα του 16ου -17ου αι.

παρά τη τράπεζα: υπόλειμμα μικρού πύργου (16ου -17ου αϊ).

Εκτός της Μονής

του Ραβδούχου: υπόλειμμα πύργου (16ος αι.).

του Φαλακρού: υπόλειμμα πύργου των μέσων του 11ου αι.

του Φακηνού: πιθανώς μαρτυρούμενος πύργος, παλαιότερος του 15ου αι.

8. Μονή Ξηροποτάμου

Εντός της Μονής

ο μέγας πύργος: μαρτυρούμενος και παλαιότερος του 1569.

των "Αγίων Αποστόλων: γωνιακός πυργίσκος του περιτειχίσματος, παλαιότερος του 1569.

του Προδρόμου: πυργίσκος του περιτειχίσματος, παλαιότερος του 1569.

ανώνυμος και μη ταυτιζόμενος, παλαιότερος του 1569.

υπόλειμμα πύργου, μεταξύ της εισόδου και της τραπέζης (13ος αι).

Εκτός της Μονής

της παραλίας: υπόλειμμα πύργου παλαιοτέρου του 1744.

9. Μονή Ζωγράφου

Εντός της Μονής

μαρτυρείται βυζαντινός πύργος, κτισμένος πριν από το τρίτο τέταρτο του 11ου αι., γωνιακοί πύργοι του περιτειχίσματος (τουλάχιστον τρεις) και πύργος της εισόδου, πιθανώς βυζαντινοί.

Εκτός της Μονής

του αρσανά (φωτ. κάτω): ο πύργος κτίσθηκε το 1517, πάνω σε υπόλειμμα παλαιοτέρου πύργου.

00.jpg

10. Μονή Δοχειαρίου

Εντός της Μονής

ο μέγας πύργος (φωτ. κάτω) κτίσθηκε το 1617, ίσως ως συμπλήρωση παλαιότερης κατασκευής.

75.jpg

της εισόδου: κτίσμα του 1603 με μεταγενέστερη ανακατασκευή του τελευταίου ορόφου.

του «ηγουμενείου»: μικρός πύργος του περιτειχίσματος, κτισμένος, μάλλον, το 1603.

της «Τραπέζης»: υπόλειμμα γωνιακού πύργου του περιτειχίσματος (11ος -12ος αι.).

Εκτός της Μονής

του αρσανά: πυργόσχημο οικοδόμημα επικαθήμενο στον αρσανά, κτισμένο περί το 1600.

11. Μονή Καρακάλλου

Εντός της Μονής

ο μέγας πύργος (φωτ. κάτω): κτίσμα, μάλλον των αρχών του 16ου αι.

45.jpg

μνημονεύεται γωνιακός πυργίσκος του περιτειχίσματος στην ΝΑ γωνία, παλαιότερος του 1744.

Εκτός τής Μονής

του παραθαλασσίου οχυρού (φωτ. κάτω): λίγο προτού το 1534, αν oχι υστεροβυζαντινός

12. Μονή Φιλόθεου

Εντός της Μονής

της εισόδου: υπόλειμμα πύργου παρά την είσοδο (16ος αι.) της ΝΑ γωνίας:μαρτυρούμενος, παλαιότερος του 1744.

13. Μονή Σίμωνος Πέτρας

Εντός της Μονής

μνημονεύεται πύργος του β' μισού του 14ου αι.

της εισόδου: υπόλειμμα πυργίσκου του 16ου αι.

της βιβλιοθήκης: υπόλειμμα πυργόσχημου γωνιακού όγκου (16ος αι.).

Εκτός τής Μονής

του αρσανά (φωτ. κάτω): κτίσμα του 1567.

07.jpg

του «Δαφνοδοχειαρίου»: ελάχιστα λείψανα πύργου (11ος αι.).

14. Μονή Αγίου Παύλου

Εντός της Μονής

ο μέγας Πύργος (φωτ. κάτω) κτίσθηκε το 1521/22

34.jpg

Εκτός της Μονής

της παραλίας (φωτ. κάτω): ο πύργος κτίσμα του 15ου-16ου αι., αν όχι λίγο παλαιότερος

35.jpg

της Νέας Σκήτης (φωτ. κάτω): κτίσμα του 16ου αι. πάνω σε υπόλειμμα παλαιότερου πύργου

15. Μονή Σταυρονοκήτα

Εντός τής Μονής

ο μέγας πύργος (φωτ. κάτω): πιθανώς υστεροβυζαντινό κτίσμα, με ανακατασκευή των ανωτέρων ορόφων κατά το β' μισό του 16ου αι.

44.jpg

της παλαιάς εισόδου: μικρός πύργος του 16ου αι.

τρεις γωνιακοί πυργίσκοι του περιτειχίσματος (16ος αι.).

16. Μονή Ξενοφώντος

Εντός της Μονής

του Άγιου Στεφάνου: πυργόσχημο οικοδόμημα, πάνω από την δεύτερη πύλη της μονής· διαμορφώθηκε τον 16ο -17ο αι.

της ΝΑ γωνίας: υπόλειμμα γωνιακού πύργου του περιτειχίσματος, πιθανώς του 11ου αι.

Εκτός της Μονής

του Άγιου Φιλίππου- μαρτυρούμενος πύργος, του οποίου η ανοικοδόμηση έγινε πριν το 1356 και πιθανώς μέσα στον 14ο αιώνα.

17. Μονή Γρηγορίου

Εντός της Μονής

μαρτυρείται «μεγάλος πύργος», ο οποίος φαίνεται να ιδρύθηκε λίγο μετά το 1569.

18. Μονή Έσφιγμένου

Εντός της Μονής

σώζονται πέντε πύργοι του περιτειχίσματος (οι δύο γωνιακοί) και μαρτυρείται άλλος ένας γωνιακός, πιθανώς βυζαντινοί.

ο σημερινός μεγάλος «πύργος» στη βόρεια πλευρά και ένας ακόμη στην ανατολική αποτελούν μέρος της κτιριακής επεκτάσεως των μέσων του 19ου αι.

19. Μονή Αγίου Παντελεήμονος

Παλιομονάστηρο.

ο μεγάλος πύργος του σωζόταν ως το β' μισό του 19ου αι. και φαίνεται να ήταν βυζαντινό κτίσμα.

της εισόδου: υπολείμματα πυργόσχημου κτηρίου (16ος αι.).

«του Άγιου Σάββα»: γωνιακός πύργος του περιτειχίσματος (16ος αι.).

Εκτός της Μονής.

«του Θεσσαλονικέως»: μνημονεύεται παραθαλάσσιος πύργος (πιθανώς βυζαντινός) στο άμεσο περιβάλλον της σημερινής μονής.

του Κάτζαρη: ερειπωμένος πύργος, κτισμένος προ του 1348, πιθανώς του 11ου αι.

20. Μονή Κασταμονίτου

Εντός της Μονής

ο μέγας πύργος: σώζεται υπόλειμμα του και ήταν παλαιότερος του 1569, πιθανώς βυζαντινός.

μαρτυρούνται υπολείμματα δύο γωνιακών πύργων του περιτειχίσματος.

Εκτός της Μονής

ο «Παλαιόπυργος» της παραλίας (φωτ. κάτω): ερειπωμένος πύργος, παλαιότερος του 1572.

01.JPG

Ενσωματώνει υπολείμματα παλαιοτέρου κτηρίου.

του Αγίου Υπατίου: υπολείμματα πύργου (προ του 1572, πιθανώς του 11ου αι.).

21. Πρωτάτον

υστεροβυζαντινός πύργος ανακατασκευασμένος το 1694 και το 1890:

03.jpg

74.jpg

Τα στοιχεία είναι από τη διπλωματική εργασία των Παπαντωνίου Παναγιώτη και Πίτση Χαραλάμπους: «Η αρχιτεκτονική του Αγίου Όρους: πύργοι και αρσανάδες».


πηγή

Δεν υπάρχουν σχόλια: