Τελικά τι είναι το ❝ λάθος❞ στη γλώσσα;

(Μήπως όχι αυτό που νομίζουμε;)

~ Μια μικρή γλωσσική-φιλοσοφική σημείωση ~

Η παραδοσιακή αντίληψη: το λάθος ως παράβαση

«Υπάρχουν κανόνες. Όποιος τους παραβιάζει κάνει λάθος. Η γλώσσα είναι σύστημα — η απόκλιση είναι αποτυχία».

Αυτή η λόγια, ακαδημαϊκή, σχολική, γραμματική προσέγγιση ήταν καθιερωμένη για αιώνες. Δεν είναι όμως κοινωνικά ουδέτερη: κρύβει ιδεολογία και εξουσία. Μετράει «σωστό» αυτό που μιλά η κυρίαρχη τάξη ή όσοι έχουν περισσότερη πρόσβαση στη μόρφωση.

 

 

____________

Η σύγχρονη γλωσσολογία: το λάθος ως δυναμική ~

«Τα «λάθη» δεν είναι τίποτε άλλο παρά φανερώσεις της δυναμικής του συστήματος που αλλάζει. Τα λάθη του χθες είναι η κανονική γλώσσα του σήμερα. Άρα: δεν υπάρχει λάθος — υπάρχει μόνο εξέλιξη».

Ο Wittgenstein έδειξε ότι το νόημα δεν κρύβεται σε εγγενείς γλωσσικούς κανόνες. Η γλώσσα είναι χρήση μέσα σε «γλωσσικά παιχνίδια» των εκάστοτε κοινοτήτων, στη ροή της καθημερινής επικοινωνίας. [ «Η σημασία μιας λέξης είναι η χρήση της στη γλώσσα.» — Wittgenstein, Φιλοσοφικές Έρευνες §43]

Αυτή η θέση είναι γλωσσολογικά σύγχρονη, ερμηνευτικά επαρκής ως προς την εξήγηση της φύσης του λάθους, και, κυρίως, κοινωνικά ουδέτερη. Αλλά και ατελής, αν εφαρμοστεί οριζόντια.

____________

Η σύνθεση: το λάθος ως επικοινωνιακό κόστος ~

Ναι, η γλώσσα είναι χρήση και τα «λάθη» μπορεί αύριο να γίνουν νόρμα. Αλλά μέχρι να καθιερωθεί η τελική νόρμα δημιουργούν θόρυβο στην επικοινωνία -δηλ. δίνουν σε άλλους ομιλητές την αίσθηση της απόκλισης από μια συμφωνημένη οδό (την τρέχουσα νόρμα).

Έτσι, προκαλείται θόρυβος στη ροή της κατανόησης -και μικρό ρήγμα στο κοινό γλωσσικό παιχνίδι που έλεγε ο Wittgenstein. Κατ΄επέκταση, ρήγμα στη συνοχή μιας γλωσσικής κοινότητας (ακόμα κι αν αυτή αποτελείται από δύο ανθρώπους).

Το πρόβλημα, σύμφωνα με μια τέτοια προσέγγιση, δεν είναι ηθικό ούτε κοινωνικό ούτε αισθητικό, αλλά καθαρά λειτουργικό-επικοινωνιακό.

Λάθος = αυτό που για ορισμένη χρονική περίοδο γίνεται αισθητό ως "απόκλιση" μέσα σε δεδομένη γλωσσική κοινότητα προκαλώντας επικοινωνιακό κόστος. Είναι η μεταβατική ζώνη ανάμεσα στη γλωσσική καινοτομία και στη γλωσσική κανονικότητα.

____________

Μια τέτοια σύνθεση οδηγεί σε μια ενδιαφέρουσα στάση απέναντι στο "λάθος" από τη μεριά του ειδικού (π.χ. λεξικογράφου, γραμματικού, καθηγητή κ.λπ.). Ο ειδικός:

◆ γλωσσολογικά: μελετά και παρατηρεί το λάθος ουδέτερα καταγράφοντας τη δυναμική του στο γλωσσικό σύστημα.

◆ παιδαγωγικά: το περιγράφει προς την κοινότητα, όχι ενοχοποιώντας τους ομιλητές, αλλά δίνοντας οδηγίες χρήσης για τη σαφήνεια της επικοινωνίας.

____________

Η γλώσσα αλλάζει εκεί ακριβώς όπου ακούμε τον θόρυβο.

Αλλά τον ίδιο τον θόρυβο -για ένα μεγάλο ή μικρό διάστημα χρόνου- δεν μπορούμε να προσποιηθούμε ότι τον αγνοούμε...