❝ δι' ἐσόπτρου ἐν αίνίγματι ❞

Στο διάσημο αυτό χωρίο, ο απόστολος Παύλος μιλάει για την ατελή γνώση του Θεού και του κόσμου που έχουμε όσο ακόμα ζούμε στη ζωή αυτή. Οι δύο φράσεις (δι' ἐσόπτρου / ἐν αίνίγματι) με διαφορετικό τρόπο λένε περίπου το ίδιο πράγμα, δηλ. ότι στην παρούσα κατάσταση, βλέπουμε:

"Ἐν αἰνίγματι", σαν αίνιγμα του οποίου δεν γνωρίζουμε την απάντηση, αλλά περιμένουμε να τη λάβουμε

"Δι' ἐσόπτρου", όπως βλέπει κανείς τον εαυτό του στον καθρέφτη. Όπως πιστοποιεί η αρχαιολογική έρευνα, στην εποχή του Παύλου (1ος αιώνας μ.Χ.) οι καθρέφτες ήταν κατασκευασμένοι από γυαλισμένο μέταλλο, όχι σαν τους σημερινούς γυάλινους. Έτσι η εικόνα που έβλεπε κανείς ήταν αδρή και ενίοτε παραμορφωμένη· σε κάθε περίπτωση, θολή..

 

 

«Η φράση του Παύλου «δι’ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι» συνομιλεί με τη φιλοσοφία της γνώσης: από τον Πλάτωνα, ο οποίος στην αλληγορία του σπηλαίου περιέγραψε την ανθρώπινη εμπειρία ως θέαση των «σκιῶν» και όχι των ίδιων των όντων, και φτάνοντας μέχρι τον Καντ, που έδειξε ότι γνωρίζουμε τον κόσμο μόνο ως φαινόμενο και ποτέ ως «πράγμα καθ' εαυτό», αλλά και τον Χούσερλ, που υποστήριξε ότι η συνείδηση συναντά την αλήθεια μόνο μέσα από «όψεις» που ποτέ δεν εξαντλούν το σύνολό της. Πολύ ποιητικά το εκφράζει ο Έλιοτ (East Coker [Τέσσερα Κουαρτέτα]:

Αυτό που δεν γνωρίζεις είναι το μόνο που γνωρίζεις

κι αυτό που κατέχεις είναι αυτό που δεν κατέχεις

κι εκεί που είσαι είναι εκεί που δεν είσαι.

Και, σε ένα πιο προχωρημένο αλλά διαφορετικό επίπεδο, ο Μικρός Πρίγκιπας θα πει ότι «μόνο με την καρδιά βλέπει κανείς καθαρά», υπονοώντας μια υπαρξιακή διαύγεια που δεν ταυτίζεται με τη γνωστική πληρότητα, αλλά με τον τρόπο της σχέσης.

Αλλά ο Παύλος, ενώ αποδέχεται τη μερικότητα της ανθρώπινης γνώσης για την παρούσα ζωή («ἄρτι γινώσκω ἐκ μέρους»), εισάγει κάτι ριζικά διαφορετικό: το όριο αυτό δεν είναι τελικό. Στη μελλοντική κατάσταση της βασιλείας του Θεού, η γνώση δεν θα παραμένει φαινομενολογική, έμμεση και αινιγματική, αλλά θα μεταμορφωθεί σε άμεση σχέση, σε θέαση «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον».

Το πλήρες κείμενό του (από τα πιο μεστά και ποιητικά της Κ. Διαθήκης, αλήθεια) προέρχεται από τον περίφημο ύμνο της αγάπης (Α Κορ. 13):

[...] ❝ὅτε ἤμην νήπιος,

ὡς νήπιος ἐλάλουν, ὡς νήπιος ἐφρόνουν,

ὡς νήπιος ἐλογιζόμην· ὅτε δὲ γέγονα ἀνήρ,

κατήργηκα τὰ τοῦ νηπίου.

βλέπομεν γὰρ ἄρτι δι᾿ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι,

τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον·

ἄρτι γινώσκω ἐκ μέρους, τότε δὲ ἐπιγνώσομαι

καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην.

νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα·

μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη❞

Αξιοποιώντας αυτή τη μεταφορική εικόνα, οι υμνογράφοι χρησιμοποίησαν πολύ συχνά τη φράση «τῶν ἐσόπτρων λυθέντων» (δηλ. όταν θα έχουν καταλυθεί τα έσοπτρα, οι ατελείς τρόποι θέασης των πραγμάτων), για να περιγράψουν την αληθή και τέλεια γνώση του μέλλοντος αιώνος· πβ δοξαστικό αγ. Αντωνίου:

❝ καί νῦν ἐν οὐρανοῖς,

τῶν ἐσόπτρων λυθέντων Ἀντώνιε,

καθαρῶς ἐποπτεύεις τὴν ἁγίαν Τριάδα [..] ❞