❝ ἐκ βορρᾶ καὶ θαλάσσης ❞

 

Γιατί ο Νότος λέγεται θάλασσα;

Στο τροπάριο της η΄ ωδής του Κανόνος της Αναστάσεως, ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός καλεί τη Σιών να σηκώσει τα μάτια της και να δει τα παιδιά της να συρρέουν από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα:

«Ἆρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου Σιὼν καὶ ἴδε·

ἰδοὺ γὰρ ἥκασί σοι, θεοφεγγεῖς ὡς φωστῆρες,

🙶ἐκ δυσμῶν καὶ βορρᾶ, καὶ θαλάσσης, καὶ ἑῴας🙷

τὰ τέκνα σου ἐν σοὶ εὐλογοῦντα,

Χριστὸν εἰς τοὺς αἰῶνας.

 

μετάφρ.

🙶Σήκωσε τα μάτια σου γύρω, Ιερουσαλήμ, και δες·

να, έχουν έλθει σαν θεοφώτιστοι φωστήρες

από τη Δύση και το Βορρά, από το Νότο και την Ανατολή,

τα τέκνα σου, δοξολογώντας

μ' εσένα το Θεό στους αιώνες.🙶

 

 

 

 

Δυσμαί = Δύση. Ἑῴα (χώρα) = Ανατολή (< ἐῷος «ανατολικός» < ἕως «αυγή»). Αλλά γιατί ο Νότος λέγεται θάλασσα;

Ο ποιητής παραλαμβάνει τη χρήση αυτή από τους Εβδομήκοντα, κυρίως από τον Ψαλμό (106,3)

🙶καὶ ἐκ τῶν χωρῶν συνήγαγεν αὐτούς,

ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν

καὶ βοῤῥᾶ καὶ θ α λ ά σ σ η ς🙷

Η ίδια λογική εμφανίζεται όμως πολύ παλαιότερα — ήδη στη Γένεση, όταν ο Θεός λέει στον Αβραάμ (Γεν. 13,14):

🙶ἀνάβλεψον τοῖς ὀφθαλμοῖς σου καὶ ἴδε

ἀπὸ τοῦ τόπου, οὗ νῦν σύ εἶ,

πρὸς βοῤῥᾶν καὶ λίβα καὶ ἀνατολὰς καὶ θ ά λ α σ σ α ν🙷

Ο λόγος είναι ότι ο Νότος συνδέεται με το υγρό στοιχείο, επειδή ο νότιος άνεμος είναι υγρός -γι' αυτό και μια από τις αρχ. σημασίες της λέξης "νότιος" είναι «υγρός, θαλάσσιος» (πβ σε άλλο ύμνο: «Νοτίου θηρός ἐν σπλάγχνοις» = στα σπλάχνα του θαλάσσιου θηρίου (το κήτος που κατάπιε τον Ιωνά). Νεοελληνικές επιβιώσεις αυτή της χρήσης είναι το ρήμα "νοτίζω" («υγραίνω»), το επίθετο "νοτερός" («υγρός»), ο "νοτισμένος" τοίχος κ.λπ..

Στην ίδια βιωματική -και όχι γεωγραφική- κατανόηση του χώρου εντάσσεται επίσης και ο "λίβας" (που βλέπουμε στο χωρίο της Γένεσης), η βιβλική απόδοση της "Δύσης" (< λίψ, λιβός: ο νοτιοδυτικός άνεμος που φέρνει βροχή < ρ. λείβω «στάζω, χύνω» — πβ. και το λιβάδι).

Ο εβραϊκός πολιτισμός λειτουργεί περισσότερο με τις αισθήσεις και λιγότερο με αφηρημένες συντεταγμένες. "Νότος" είναι αυτό που νιώθεις όταν φυσά — υγρασία, θάλασσα· "Δύση" είναι ο λίβας, ο άνεμος που στάζει βροχή.

Και ο Δαμασκηνός, πάνω από χίλια χρόνια αργότερα, ακολουθεί αυτή την παράδοση, επειδή ζει μέσα της — φέρνοντας «τα παιδιά της Σιών» (δηλ. τους πιστούς της εκκλησίας) από «θάλασσα» και βορρά, από «δυσμές» και «ἑῴα», να ευλογούν τον Χριστό «εἰς τοὺς αἰῶνας».