Σκηνές του Νεοελληνικού δράματος

 

Γράφει ο Γιώργος Τασούδης

-

Η προετοιμασία του ανθρώπου πριν από την εποχή

Παραθέτω σκέψεις πηγαίες, όχι όμως αδιαμόρφωτες. Σκέψεις που γεννήθηκαν περισσότερο από την εμπειρική θέαση της ιστορικής μας διαδρομής παρά από σχολαστική ακαδημαϊκή επεξεργασία· σκέψεις όμως δημόσιες, άρα εκτεθειμένες στην αμφισβήτηση, τη διόρθωση, τον εμπλουτισμό. Δεν διεκδικούν την πρωτοτυπία· διεκδικούν τη συνοχή.

Η κεντρική τους υπόθεση είναι απλή και συνάμα απαιτητική:

καμία εποχή δεν εγκαθίσταται αν δεν έχει προηγουμένως διαμορφωθεί ο άνθρωπος που θα την υποστεί. Καμία ιστορική τομή δεν σταθεροποιείται αν δεν έχει καλλιεργηθεί ο ανθρωπολογικός τύπος που θα την αποδεχθεί — ή θα την υπηρετήσει.

Η Ιστορία δεν κινείται μόνο με στρατούς, συνθήκες και θεσμούς. Κινείται με μεταβολές χαρακτήρα. Με αλλαγές στον τρόπο που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται την εξουσία, την ευθύνη, το συλλογικό, τον φόβο, την ελευθερία. Πριν αλλάξει η εποχή, αλλάζει ο εσωτερικός άνθρωπος.

Οι ακόλουθες σκηνές δεν αποτελούν πλήρη ιστορική αποτίμηση. Αποτελούν σταθμούς ψυχικού μετασχηματισμού.

Σκηνή 1η

Η ίδρυση του κράτους και η μετάβαση από τον ρωμιό στον υπήκοο

Το νεοελληνικό κράτος, όπως προέκυψε από την Επανάσταση του 1821, δεν οικοδομήθηκε μόνο πάνω στον ηρωισμό των αγωνιστών. Δομήθηκε πάνω στη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια και στα επακόλουθά της: στην περίοδο της αναρχίας, στη βαυαρική κηδεμονία, στη μεταφορά δυτικών διοικητικών προτύπων σε μια κοινωνία που δεν είχε ακόμη εσωτερικεύσει την έννοια της κεντρικής κρατικής πειθαρχίας.

Πριν ακόμη εδραιωθεί το κράτος, είχε ήδη διαμορφωθεί ένας τύπος ανθρώπου: τοπικιστής, καχύποπτος προς την κεντρική αρχή, δεμένος με σχέσεις προστασίας και προσωπικής επιρροής. Ο ρωμιός της κοινοτικής οργάνωσης κλήθηκε να μετατραπεί σε πολίτη συγκροτημένου έθνους-κράτους. Η μετάβαση όμως δεν υπήρξε εσωτερικά ολοκληρωμένη.

Η βαυαρική κηδεμονία δεν έπεσε σε κενό. Πάτησε σε κοινωνία ήδη διαιρεμένη, ήδη εξαρτημένη από προστάτες, ήδη μαθημένη να αντιλαμβάνεται το συλλογικό ως άθροισμα επιμέρους συμφερόντων.

Έτσι, το κράτος δεν βιώθηκε ως φυσική συνέχεια της εθνικής αυτοσυνειδησίας, αλλά ως μηχανισμός διαχείρισης ισχύος. Η εποχή της εξάρτησης δεν γέννησε τον υπήκοο· τον βρήκε έτοιμο.

Σκηνή 2η

Η μεγέθυνση της Ελλάδας και η συρρίκνωση του ελληνισμού

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και οι μετέπειτα εξελίξεις διπλασίασαν την ελλαδική επικράτεια. Η πολιτική ηγεσία της περιόδου, με προεξάρχοντα τον Ελευθέριο Βενιζέλο, εξέφρασε δυναμισμό, διορατικότητα, εκσυγχρονιστική ορμή. Όμως η Ιστορία δεν μετριέται μόνο με εδαφικά κέρδη.

Η Μικρασιατική Καταστροφή υπήρξε κάτι περισσότερο από στρατιωτική ήττα. Υπήρξε οριστικός περιορισμός του οικουμενικού ορίζοντα του ελληνισμού. Ο ελληνισμός, επί αιώνες φορέας πολιτισμικής παρουσίας πέραν κρατικών συνόρων, συρρικνώθηκε σταδιακά σε εθνικό κράτος συγκεκριμένης επικράτειας.

Η εδαφικότητα κατέστη υπέρτατη αξία. Το κράτος αναδείχθηκε σε αποκλειστικό φορέα του ελληνικού μέλλοντος. Η διασπορική εμπειρία, η πολιτισμική διασύνδεση, η οικουμενική αυτοσυνειδησία υποχώρησαν.

Πριν από την Καταστροφή είχε ήδη συντελεστεί εσωτερική μεταβολή: ο Έλληνας άρχισε να σκέφτεται πρωτίστως ως πολίτης επικράτειας και λιγότερο ως φορέας πολιτισμού σε ευρύτερο γεωγραφικό και πνευματικό χώρο. Η εσωτερική επαρχιοποίηση προηγήθηκε της γεωπολιτικής συρρίκνωσης.

Η περίοδος που μεγάλωσε την Ελλάδα προετοίμασε, άθελά της, τον περιορισμό του ελληνισμού. Η εποχή της συρρίκνωσης βρήκε ήδη μετασχηματισμένο τον άνθρωπο.

Σκηνή 3η

Μεταπολίτευση: η ηθική της αποζημίωσης

Η μεταπολίτευση εδράστηκε σε μια βαριά απώλεια: την τουρκική εισβολή στην Κύπρο και την απώλεια του 36% της νήσου. Το τραύμα ήταν εθνικό. Οι ευθύνες πολυσχιδείς. Όμως η κοινωνική ψυχολογία που ακολούθησε δεν κατευθύνθηκε προς βαθύ αναστοχασμό.

Σιωπηρά διαμορφώθηκε μια συμφωνία: η εξωτερική ήττα θα αντισταθμιζόταν από εσωτερική σταθερότητα και ευημερία. Η δημοκρατία ταυτίστηκε με την κανονικότητα. Η κανονικότητα με την ανάπτυξη.

Ο ανθρωπολογικός τύπος που προετοιμάστηκε ήταν ο καταναλωτικός πολίτης. Πολιτικώς εκφραστικός, ιδεολογικώς φορτισμένος, αλλά υπαρξιακά στραμμένος στην ατομική άνοδο. Το συλλογικό τραύμα δεν μετουσιώθηκε σε συλλογική ανασυγκρότηση· μετατράπηκε σε υπόγεια ανάγκη αποφυγής νέων ρήξεων.

Η εποχή της ευημερίας δεν προέκυψε τυχαία. Προηγήθηκε η ψυχική ανάγκη αποκατάστασης.

Σκηνή 4η

Μνημόνια: η κανονικοποίηση της προσαρμογής

Η οικονομική κρίση αποτέλεσε βαθιά τομή. Όχι μόνο επειδή συρρίκνωσε εισοδήματα και κατέλυσε βεβαιότητες, αλλά επειδή εγκαθίδρυσε καθεστώς επιτήρησης. Η έννοια της εθνικής κυριαρχίας τέθηκε υπό όρους.

Ο δημόσιος λόγος γέμισε με φράσεις όπως «δεν υπάρχει εναλλακτική», «οι αγορές απαιτούν», «οι εταίροι πιέζουν». Η πολιτική έπαψε να εμφανίζεται ως πεδίο επιλογών και παρουσιάστηκε ως διαχείριση αναγκαιοτήτων.

Ο ανθρωπολογικός τύπος που καλλιεργήθηκε ήταν ο άνθρωπος της διαρκούς προσαρμογής. Ο πολίτης που φοβάται την κατάρρευση περισσότερο από τον περιορισμό. Ο άνθρωπος που συνηθίζει να ζει υπό όρους.

Η υγειονομική κρίση που ακολούθησε ενίσχυσε τη λογική της έκτακτης ανάγκης. Ο φόβος έγινε κανονικότητα. Η επίκληση των ειδικών και των δεδομένων λειτούργησε ως μηχανισμός πειθάρχησης.

Δεν πρόκειται για υπερβολή· πρόκειται για διαπίστωση: η μακρά εμπειρία επιτήρησης διαμορφώνει χαρακτήρες. Η εποχή της εξάρτησης προϋπέθετε την κόπωση. Και η κόπωση είχε ήδη εμπεδωθεί.

Σκηνή 5η (υπό διαμόρφωση)

Η εποχή της διαχείρισης κυριαρχίας

Στη σημερινή συγκυρία, το ζήτημα της Ανατολικής Μεσογείου προβάλλει ως ενδεχόμενη νέα καμπή. Η μετατόπιση δεν αφορά απλώς τεχνικές οριοθετήσεις θαλασσίων ζωνών. Αφορά την ίδια την αντίληψη περί κυριαρχίας.

Σταδιακά, το «νομικώς ορθό» διαχωρίζεται από το «πολιτικώς εφικτό». Ο ρεαλισμός προβάλλεται ως ύψιστη αρετή. Η πλήρης διεκδίκηση παρουσιάζεται ως επικίνδυνος μαξιμαλισμός. Η συνεκμετάλλευση ως ώριμη λύση.

Εάν στο μέλλον συντελεστούν περαιτέρω περιορισμοί κυριαρχικών δικαιωμάτων, αυτοί δεν θα παρουσιαστούν ως απώλειες. Θα παρουσιαστούν ως αναγκαίοι συμβιβασμοί, ως ένδειξη υπευθυνότητας.

Και θα γίνουν αποδεκτοί μόνο εφόσον έχει ήδη διαμορφωθεί ο κατάλληλος άνθρωπος: ο κουρασμένος ρεαλιστής. Ο πολίτης που προτιμά τη σταθερότητα από τη διεκδίκηση. Ο άνθρωπος που έχει μάθει να θεωρεί την προσαρμογή ένδειξη ωριμότητας.

Η εξάντληση προηγείται της παραίτησης. Και η παραίτηση προηγείται της απώλειας.

Η πέμπτη σκηνή δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Όμως ο πρωταγωνιστής της έχει ήδη εμφανιστεί.

Επίλογος

Το εσωτερικό μέτωπο της Ιστορίας

Εάν κάθε εποχή προϋποθέτει τον ανθρωπολογικό της τύπο, τότε η Ιστορία δεν είναι μοιραία. Η αναστροφή δεν αρχίζει από τις διαπραγματεύσεις ούτε από τις συμμαχίες. Αρχίζει από την ανασυγκρότηση της πολιτικής συνείδησης.

Από την ανάκτηση της ευθύνης ως προσωπικής και συλλογικής στάσης.

Από την υπέρβαση του φόβου ως κυρίαρχου συναισθήματος.

Από την άρνηση της μόνιμης προσαρμογής ως μοναδικής αρετής.

Το νεοελληνικό δράμα δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Αλλά κάθε πράξη του προετοιμάζεται σιωπηρά πριν ακόμη παιχθεί στη σκηνή.

Το ερώτημα δεν είναι ποια θα είναι η επόμενη σκηνή.

Το ερώτημα είναι ποιος άνθρωπος θα σταθεί επάνω της.

~

Ο Γεώργιος Κ. Τασούδης είναι συγγραφέας και αρθρογράφος. Γεννήθηκε στην πόλη της Δράμας. Κατάγεται από τις περιοχές της Ανατολικής Θράκης (Κεσσάνη) και του Πόντου (Κοτύωρα). Ζει στο Θούριο Ορεστιάδας. Δεν γνωρίζει το πότε, το πού και το πώς θα πεθάνει, όμως, ελπίζει κι εύχεται ο θάνατος να τον βρει εν μετάνοια Χριστού. Πιστεύει ακράδαντα στη μετά θάνατον ζωή.

 

Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Ενθύμιον Αθηνών") είναι έργο του Αλέκου Λεβίδη.