Στο Campo dei Greci της Βενετίας χτυπά η καρδιά του ελληνισμού μαζί με τη βυζαντινή κληρονομιά που ήρθε μετά την άλωση της Πόλης

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης η Βενετία εξελίχθηκε σε καταφύγιο του Ελληνισμού, με το Campo dei Greci να αποτελεί μέχρι σήμερα ζωντανό μνημείο Ιστορίας, πίστης και πολιτισμού - Στο κέντρο του βρίσκεται ο Ναός του Αγίου Γεωργίου με ανεκτίμητες εικόνες, αγιογραφίες της Κρητικής Σχολής, ακόμα και κειμήλια που διασώθηκαν από την Πόλη

Σε μία από τις πιο όμορφες γειτονιές της Βενετίας και με το εντυπωσιακό καμπαναριό του να καθρεφτίζεται στα νερά της Αδριατικής βρίσκεται ο Αγιος Γεώργιος, που χτίστηκε τον 16ο αιώνα εκφράζοντας την πανίσχυρη τότε ελληνική κοινότητα. Δεν πρόκειται απλώς για ένα κτίσμα, αλλά για μια ποιητική έκφραση της ελληνικής παρουσίας στην καρδιά της Δύσης. Από το μαρμάρινο κατώφλι του μέχρι τις αγιογραφίες, βγαλμένες από τα κορυφαία εργαστήρια, περνούν αιώνες ιστορίας, προσευχής και πολιτισμού.

Κυρίως, όμως, αυτό που καταφέρνει αυτή η εκκλησία που βρίσκεται στην καρδιά της ελληνικής παροικίας, του περίφημου Campo dei Greci, είναι να κρατάει ζωντανό το ελληνικό πνεύμα, ειδικά με την ηγεμονική φιγούρα του αρχιμανδρίτη Βησσαρίωνος Βακάρου που μιλάει άπταιστα ιταλικά και αγγλικά και έχει αναλάβει να ξανακερδίσει το στοίχημα του Ελληνισμού. Ενας μοντέρνος εκπρόσωπος της Εκκλησίας με βαθιά συνείδηση, όπως μας είπε κατά την ξενάγηση ότι ο Ελληνισμός στηρίζεται «σε μετρημένα κεντρικά καρφιά - και ένα από αυτά, εκτός από την Αλεξάνδρεια και τη βυζαντινή Κωνσταντινούπολη, είναι η Βενετία».

Ο Αγιος Γεώργιος

Αυτή η επιβλητική εκκλησία με τις αγιογραφίες -με σπάνια κειμήλια και πραγματικά έργα τέχνης, δεν είναι μόνο τόπος λατρείας- είναι το αρχείο μιας ταυτότητας που επέζησε και διέσχισε τους αιώνες με ψυχή και μνήμη. Μέσα στους αιώνες αναταράξεων, εκεί τελέστηκαν βαπτίσεις και γάμοι, εκεί ευλογήθηκαν τα πλοία που σάλπαραν τις θάλασσες της Μεσογείου, εκεί έψαλαν τη λειτουργία στα ελληνικά, όταν όλη η Ευρώπη προσευχόταν στα λατινικά. Αυτοί οι υδάτινοι, εμπορικοί δρόμοι ενώθηκαν σε ένα περίπλοκο δίκτυο συμφερόντων και ανταλλαγών φέρνοντας κοντά τον ανεπτυγμένο πολιτισμό της Βενετίας με το Βυζάντιο, ενώνοντας ουσιαστικά την Ανατολή με τη Δύση.

Ηταν φυσικό, λοιπόν, μετά την Αλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, η Βενετία να καταστεί το κύριο καταφύγιο για λόγιους, καλλιτέχνες και πρόσφυγες που αναζητούσαν πνευματική ασφάλεια και ελευθερία. Εκεί γεννήθηκε η Ελληνική Κοινότητα της Βενετίας, από τις σπουδαιότερες όλου του κόσμου, με σφρίγος, πνεύμα και βλέμμα προς την πατρίδα που υπέφερε από τα δεσμά της οθωμανικής επιβολής. Στη Βενετία άνθησαν η τυπογραφία και τα γράμματα και ήταν φυσικό σε αυτόν τον τόπο της πνευματικής ανάπτυξης και των γραμμάτων να βρουν καταφύγιο Ελληνες από την Κέρκυρα, τα Γιάννενα και άλλες περιοχές, όπου οι λόγιοι είχαν τότε τον πρώτο λόγο.

Το εσωτερικό του ναού με την εικόνα του Αγίου Γεωργίου

Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη συνύπαρξη, όπως μας αποκάλυψε κατά την ξενάγηση που μας έκανε στον ναό ξεδιπλώνοντας την ιστορία του ο Βησσαρίων, διαδραμάτισε ο Λέων Ι’, ο επονομαζόμενος Πάπας των Μεδίκων, που είχε ως συμβούλους του δύο Ελληνες, τον Μάρκο Μουσούρο και τον Ιανό Λάσκαρη. Ηταν εκείνοι που μεσολάβησαν ώστε ο Λέων ο Ι’, ο οποίος διετέλεσε Πάπας από το 1513 έως το 1521, να επιτρέψει τη θρησκευτική και πολιτιστική οργάνωση των Ελλήνων στη Βενετία και με δύο διαδοχικές βούλες του, έναν χρόνο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, εγκρίνοντας το αίτημα των Ελλήνων της Βενετίας που ζητούσαν ανεξαρτησία από τη δικαιοδοσία της τοπικής Λατινικής Εκκλησίας.

Ο πρωτοσύγκελος Βησσαρίωνας έχει καταφέρει να δώσει άλλη πνοή στη μικρή πλέον ελληνική κοινότητα της Βενετίας, με τεράστια ωστόσο Ιστορία. Αλλωστε, όποιος σταθεί στο προαύλιο της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, κάτω από το καμπαναριό, το οποίο φροντίζουν λόγω της κλίσης του με ειδικούς συμβούλους από την Πίζα, όπως μας ενημερώνει ο Βησσαρίων, νιώθει την ατμόσφαιρα αιώνων: με το φως του ηλιοβασιλέματος να αναδεικνύει αλλιώς την εκκλησία και τον περίβολο, ο ναός θυμίζει μαρμάρινο καράβι που δεν λυγίζει από τα κύματα του χρόνου. Οσο για το εσωτερικό του, νομίζεις ότι δεν έχει περάσει ούτε μια μέρα από τότε που οι Ελληνες έστηναν εδώ το δικό τους απόρθητο, ιερό καταφύγιο. Και το όνομα Αγιος Γεώργιος, όμως, δεν είναι τυχαίο, αφού ο δρακοκτόνος φυλάει ακόμα τους απόηχους μιας γλώσσας που αρνείται να σιωπήσει.

Για την ακρίβεια, είναι αφιερωμένος στους Ελληνες στρατιώτες -stratioti- του 16ου αιώνα, που είχαν συμβάλει τα μάλα στους πολέμους της Βενετίας εναντίον των Οθωμανών και χρησιμοποιήθηκαν ως διπλωματικό όπλο για να επικυρωθεί από τον Πάπα το αίτημα των Ελλήνων, με την έγκριση να δίνεται, επίσης, από τον κατεξοχήν αρμόδιο δόγη Λεονάρντο Λορεντάν. Το αίτημα των Ελλήνων αφορούσε την άδεια να χτίσουν μια εκκλησία με καμπαναριό και ένα νεκροταφείο με την υποχρέωση να καταβάλλουν κάθε χρόνο εισφορά πέντε κιλών λευκού κεριού, κάτι που ευτυχώς ούτε καταβλήθηκε, αλλά ούτε και ζητήθηκε ποτέ. Οι Ελληνες οργάνωσαν την κοινότητά τους κατά τα πρότυπα των αδελφοτήτων γύρω από τον ναό που άρχισε να χτίζεται τότε, φιλοξενώντας στο εσωτερικό του πραγματικά αριστουργήματα, φερμένα από τη Βασιλεύουσα. Και, όπως μας τόνισε χαρακτηριστικά ο Βησσαρίων, έφταναν τότε τους 10.000 - πολύ μεγάλος πληθυσμός για τους κατοίκους της Βενετίας.

Ο πρωτοσύγκελλος του Αγίου Γεωργίου Αρχιμανδρίτης Βησσαρίων

Η Κρητική Σχολή

Τις εικόνες του τέμπλου ζωγράφισε ο Μιχαήλ Δαμασκηνός, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Κρητικής Σχολής, που ήταν γνωστή για τα δημιουργήματά της. Δεδομένου ότι οι πιο επιφανείς ζωγράφοι της Αναγέννησης εργάζονταν, ως γνωστόν, σε εργαστήρια υπό την επίβλεψη ενός κορυφαίου δημιουργού-αρχιμάστορα, οι ζωγράφοι που ανέλαβαν τον διάκοσμο του ναού, όπως ο Ιωάννης Κύπριος που αγιογράφησε τον εντυπωσιακότατο τρούλο, δούλεψαν υπό την επίβλεψη του σπουδαίου Βενετού ζωγράφου Τιντορέτο. Ολοι τους, πάντως, οι εξαίσιοι Κρήτες καλλιτέχνες είχαν βαθιά επίγνωση ότι έπρεπε να ακολουθήσουν τους κανόνες τους ελληνικούς και τους εικονογραφικούς τύπους της ορθόδοξης παράδοσης.

Μάλιστα κάποιοι από τους ζωγράφους, όπως ο Τζάνες, δεν ήταν μόνο μέλη της αδελφότητας αλλά και εφημέριοι του ναού, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν ονόματα όπως ο Μάρκος Καούζος και ο Γεώργιος Σκορδίλης.

Στη Βενετία βρέθηκε και ζωγράφισε και ο περίφημος Aliense (Αντώνιος Βασιλάκης), που ήταν επηρεασμένος από τα έργα των μεγάλων δημιουργών της Δύσης, ενώ φυσικά κατέφτασε και ο Ελ Γκρέκο - οι φήμες θέλουν δυο λεπτομέρειες στις αγιογραφίες του ναού, τις οποίες μας δείχνει ο αρχιμανδρίτης Βησσαρίων με περηφάνια, να τις έχει φιλοτεχνήσει εκείνος.

Εικόνες από την Πόλη

Είναι πραγματικά ανατριχιαστικό να σκέφτεσαι ότι τόσο οι τοιχογραφίες όσο και οι εικόνες είναι βγαλμένες από τα κρητικά εργαστήρια του 15ου και 17ου αιώνα που ουσιαστικά συνιστούν ένα σπουδαίο κομμάτι στην Ιστορία της Τέχνης. Ανάμεσα στους σπάνιους θησαυρούς που κρύβονται στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου ξεχωρίζουν οι τρεις εικόνες που έφερε μαζί της στην Ιταλία η Αννα Νοταρά, η κόρη του Λουκά Νοταρά και τελευταία μεγάλη δούκισσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Κατάφερε να σώσει τις εικόνες, τα άγρια χρόνια της Αλωσης της Πόλης και τις έδωσε για φύλαξη στους Ελληνες της Βενετίας προκειμένου να αποτελέσουν τις κεντρικές εικόνες στον ναό, που όλοι οι συμπατριώτες μας ζητούσαν να ανεγερθεί στην ελληνική συνοικία.

Η μια εικόνα αναπαριστά τον Χριστό με τους 12 Αποστόλους, η άλλη τον Χριστό Παντοκράτορα και η τρίτη την Παναγία Οδηγήτρια, που συνιστά σημείο αναφοράς - αυτή ήταν που θα οδηγούσε τους πιστούς Ελληνες τότε, που θα έδειχνε τον δρόμο. Πρόκειται για έναν κλασικό τύπο Παναγίας που συνιστούσε αγαπημένο θέμα για την Κρητική Σχολή, όπως και η τρυφερή Παναγία Γλυκοφιλούσα, μια δική τους εκδοχή της βυζαντινότροπης και πιο Δυτικής Madre della Consolazione. Η Παναγία, όμως, με την ασημένια επένδυση συγκινεί με τη σκέψη ότι άντεξε τόσους αιώνες, μεταφέρθηκε από την Κωνσταντινούπολη και χρονολογείται στον 13ο και 14ο αιώνα - η παλαιότερη εικόνα που φυλάσσεται στον ναό και, όπως μας λέει ο Βησσαρίων Βακάρος, η συντήρησή της είναι ιδιαίτερα κοστοβόρα.

Ο ίδιος έχοντας ουσιαστικές και βαθιές γνώσεις Θεολογίας και Ιστορίας της Τέχνης μπορεί και μας αναλύει τα οντολογικά νοήματα κάθε εικόνας, θυμίζοντάς μας πόσο διαφορετικός θα ήταν ο Ελληνισμός αν είχε τέτοιους εκπροσώπους. Οι σπουδές του βοηθούν στο να έχει βαθιά αντίληψη της αξίας αυτών των θησαυρών, ενώ η κοσμική πλευρά του είναι απόρροια του καλού βιογραφικού που, σύμφωνα με πληροφορίες, κρύβει μια σπουδαία καριέρα σε περίοπτα πόστα όπως τον οίκο Hermès, την οποία απαρνήθηκε χάρη αυτής της αποστολής στην οποία δείχνει απολύτως αφοσιωμένος.

Ο πρωτοσύγκελλος ανέλαβε καθήκοντα την 1η Νοεμβρίου του 2021, γεγονός που καταδεικνύει την εμπιστοσύνη του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο πρόσωπό του, ενώ η πολυμάθεια και η πολυγλωσσία του δείχνουν να συνάδουν απόλυτα με την Ιστορία μιας πόλης όπου η πνευματική συνύπαρξη διαφορετικών παραδόσεων έχει ιστορικό βάθος αιώνων. Αρκεί να αντιληφθεί κανείς τη βαρύνουσα σημασία του Αγίου Γεωργίου καθώς είναι το παλαιότερο τέμενος στη Δύση, με αυτή την τεράστια Ιστορία και τους αμέτρητους θησαυρούς που χρήζουν ιδιαίτερης φροντίδας και μέριμνας.

Το ανακαινισμένο μουσείο

Ο αρχιμανδρίτης δεν έχει, ωστόσο, την επίβλεψη μόνο του ναού και του κωδωνοστασίου, αλλά όλου αυτού του τετραγώνου που συμπυκνώνει την ιστορία του Campo dei Greci: μας δείχνει, μάλιστα, χαρακτηριστικά το κατάλυμά του που βρίσκεται σε ένα διατηρητέο κτίριο αιώνων, «με τους τοπικούς φορείς να μου κάνουν διαρκώς ελέγχους μήπως προβώ σε κάποια παρέμβαση που θα θίγει το μνημείο», όπως μας λέει χαρακτηριστικά. Ολα αυτά τα χρόνια μετά την Αλωση, οπότε οι Ελληνες βρήκαν καταφύγιο σε αυτή την απάνεμη γειτονιά, μέχρι σήμερα, το ελληνικό αποτύπωμα παραμένει ζωντανό και ακμαίο: εκτός από περίοπτους ζωγράφους και λογίους η κοινότητα διέθετε ένα από τα πρώτα τυπογραφεία στην Ευρώπη, που τροφοδότησε τη σκλαβωμένη τότε Ελλάδα με σπουδαία έργα.

Πλάι, μάλιστα, στον ναό η κοινότητα ίδρυσε το Ελληνικό Φλαγγίνειο Σχολείο με χρηματοδότηση του σπουδαίου ευεργέτη Θεόδωρου Φλαγγίνη, το οποίο αποτέλεσε το πνευματικό κέντρο απανταχού του Ελληνισμού. Ολο αυτό το συγκρότημα συνιστά ένα ζωντανό κέντρο πολιτισμού που σήμερα στεγάζει, εκτός των άλλων, και το ανακαινισμένο Μουσείο Εικόνων του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών σπουδών της Βενετίας. Μέχρι σήμερα, όποιος πάει στη Βενετία και επισκεφθεί αυτή τη γειτονιά, νιώθει τον παλμό του Ελληνισμού να παραμένει ζωντανός και να διακηρύσσει τα αιώνια σύμβολά του, που είναι η πίστη στην παιδεία και τη μόρφωση. Αυτή που τείνουμε σήμερα να ξεχνάμε και να αφήνουμε στη λήθη.

 

protothema