Η εικόνα είναι σύγχρονη φωτορεαλιστική αναπαράσταση και όχι αυθεντική φωτογραφία του 1922. Για τη μορφή του πλοίου χρησιμοποιήθηκαν ως αναφορά οι σωζόμενες ιστορικές φωτογραφίες του ίδιου σκάφους από την εποχή που ονομαζόταν Moonta.
Κυριάκος Καγκελάρης
Χιλιάδες Έλληνες έχουν συγκεντρωθεί στην προκυμαία.
Με λίγα υπάρχοντα στα χέρια περιμένουν ένα πλοίο, μια βάρκα, οποιονδήποτε τρόπο διαφυγής από την πόλη.
Μέσα σε εκείνο το χάος γράφτηκε μια λιγότερο γνωστή ιστορία ανθρωπιάς.
Και ήρθε από την άλλη άκρη του κόσμου.
Από την Ιαπωνία.
Το πλοίο λεγόταν Tokei Maru.
Η ιστορία του είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα.
Ναυπηγήθηκε στην Αγγλία το 1892 ως La Serena.
Αργότερα ταξίδεψε με το όνομα Moonta και από αυτή την περίοδο σώζονται πραγματικές φωτογραφίες του, ώσπου το 1915 πέρασε σε ιαπωνικά χέρια και ονομάστηκε Tokei Maru.
La Serena → Moonta → Tokei Maru.
Τριάντα χρόνια μετά τη ναυπήγησή του, το παλιό ατμόπλοιο βρέθηκε να συνδέει το όνομά του με την τραγωδία της Σμύρνης.
Η εφημερίδα «Εμπρός», τον Σεπτέμβριο του 1922, δημοσίευσε είδηση με τίτλο «Η γενναία στάσις των Ιαπώνων» και ανέφερε ότι το Tokei Maru παρέλαβε 825 Έλληνες πρόσφυγες.
Όταν τουρκικές δυνάμεις επιχείρησαν να εμποδίσουν τη μεταφορά, ο Ιάπωνας πλοίαρχος φέρεται να αντέδρασε αποφασιστικά, θέτοντας ουσιαστικά τους ανθρώπους που είχε παραλάβει υπό την προστασία της ιαπωνικής σημαίας.
Υπάρχει όμως και αμερικανική μαρτυρία.
Ο Αμερικανός γενικός πρόξενος στη Σμύρνη George Horton κατέγραψε ότι πρόσφυγες που είχαν ταξιδέψει με ιαπωνικό πλοίο μιλούσαν με ιδιαίτερη ευγνωμοσύνη για την καλοσύνη των Ιαπώνων αξιωματικών και ναυτών.
Και τότε γεννήθηκε η ιστορία που έμεινε στη μνήμη.
Λέγεται ότι το πλοίο μετέφερε πολύτιμο φορτίο και ότι μέρος του πετάχτηκε στη θάλασσα για να δημιουργηθεί χώρος για περισσότερους πρόσφυγες.
Υπάρχει μαρτυρία της εποχής που στηρίζει τον βασικό πυρήνα αυτής της ιστορίας. Δεν μπορούμε όμως να γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν το φορτίο ήταν πράγματι μετάξια και πορσελάνες, όπως διηγήθηκαν αργότερα.
Όμως δεν χρειάζεται να προσθέσουμε τίποτε στον θρύλο.
Η πραγματικότητα είναι αρκετά δυνατή από μόνη της.
Άνθρωποι που είχαν χάσει μέσα σε λίγες ημέρες σπίτια, περιουσίες και πατρίδα βρέθηκαν πάνω στο κατάστρωμα ενός πλοίου μιας μακρινής χώρας.
Δεν γνώριζαν τους ανθρώπους που τους βοηθούσαν. Τους χώριζαν γλώσσα, θρησκεία, πολιτισμός και χιλιάδες χιλιόμετρα.
Για τους πρόσφυγες που ανέβηκαν στο Tokei Maru, εκείνο το κατάστρωμα ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένα κομμάτι ξύλο και σίδερο πάνω στη θάλασσα.
Ήταν το σύνορο ανάμεσα στη Σμύρνη που έχαναν για πάντα και στη ζωή που τους περίμενε.
Και ίσως γι' αυτό, περισσότερο από εκατό χρόνια μετά, αξίζει να θυμόμαστε το όνομα αυτού του ιαπωνικού πλοίου.
Όχι μόνο ως ένα πλοίο που βρέθηκε κάποτε στο λιμάνι της Σμύρνης, αλλά ως μια σπουδαία πράξη ανθρωπιάς μέσα σε μια από τις πιο απάνθρωπες στιγμές της ιστορίας της.
Ένα μυστήριο ωστόσο περιβάλλει τον ίδιο τον καπετάνιο.
Για χρόνια κυκλοφόρησαν διάφορα ονόματα. Η Ιαπωνίδα ιστορικός Nanako Murata-Sawayanagi, που ερεύνησε συστηματικά την υπόθεση σε ιαπωνικές, ελληνικές και αμερικανικές πηγές, προσπάθησε να ξεχωρίσει τα πραγματικά στοιχεία από όσα προστέθηκαν αργότερα.
Σε ναυτιλιακές καταγραφές έχει συνδεθεί με το Tokei Maru το όνομα T. Norito, χωρίς όμως να έχουν λυθεί οριστικά όλα τα ερωτήματα γύρω από την ταυτότητα του πλοιάρχου την συγκεκριμένη χρονική στιγμή.
Και τώρα κάτι που συνήθως δεν αναφέρεται όταν μνημονεύεται η σύνδεση του Ιαπωνικού πλοίου με τους πρόσφυγες της Σμύρνης.
Το Tokei Maru φαίνεται ότι δεν πήρε πρόσφυγες από τη Σμύρνη μία μόνο φορά. Οι μαρτυρίες και τα δημοσιεύματα της εποχής δείχνουν ότι πραγματοποίησε περισσότερες μεταφορές προς την Ελλάδα, επιστρέφοντας ξανά στη Σμύρνη για να παραλάβει κόσμο.
Ο αντισυνταγματάρχης Σπυρίδων Κλαυδιανός, στο βιβλίο του «Σκηνές φρίκης από τη Μικρασιατική τραγωδία» που εκδόθηκε το 1930, περιγράφει μία από αυτές τις κινήσεις. Το ιαπωνικό πλοίο γέμισε πρόσφυγες και κατευθύνθηκε αρχικά προς τη Μυτιλήνη, όπου αποβίβασε κόσμο. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 24 Αυγούστου με το τότε ημερολόγιο, εμφανίστηκε ξανά στη Σμύρνη. Σύμφωνα με την αφήγησή του, χρειάστηκε μόλις μία ώρα για να γεμίσει πάλι από τρομοκρατημένους ανθρώπους και να αποπλεύσει προς Μυτιλήνη, Θεσσαλονίκη και Πειραιά.
Οι εφημερίδες της εποχής φαίνεται να συμπληρώνουν αυτή την εικόνα. Τα ξημερώματα της 26ης προς 27η Αυγούστου 1922 καταγράφεται άφιξη του Tokei Maru στον Πειραιά με περίπου 1.600 πρόσφυγες. Σε άλλες αφίξεις οι αριθμοί που δημοσιεύονται διαφέρουν, συναντάμε αναφορές για 1.000, ακόμη και 2.000 πρόσφυγες, ενώ σε μεταγενέστερο ταξίδι αναφέρονται 325 πρόσφυγες, κυρίως γυναίκες και παιδιά.
Οι διαφορετικοί αριθμοί δεν πρέπει απαραίτητα να προστεθούν, γιατί οι εφημερίδες δεν συμφωνούν πάντοτε μεταξύ τους και πιθανόν ορισμένα δημοσιεύματα να αναφέρονται στην ίδια μεταφορά.
Το ουσιαστικό πάντως είναι οτι το πλοίο επέστρεφε.
Άφηνε ανθρώπους σε ασφαλέστερο λιμάνι και ξαναγύριζε προς τη Σμύρνη, όπου νέες εκατοντάδες περίμεναν απελπισμένα έναν τρόπο διαφυγής.
Γι' αυτό και η γνωστή αναφορά στους 825 διασωθέντες δεν πρέπει απαραίτητα να θεωρηθεί ως ο συνολικός αριθμός των ανθρώπων που μετέφερε το Tokei Maru.
Είναι ένας από τους αριθμούς που εμφανίζονται στον Τύπο της εποχής.
Άλλες εφημερίδες δίνουν διαφορετικούς αριθμούς για διαφορετικές αφίξεις.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται και η δυσκολία της ιστορικής έρευνας, δεν μπορούμε σήμερα να ανασυνθέσουμε με απόλυτη βεβαιότητα κάθε δρομολόγιο, κάθε ημερομηνία και τον ακριβή αριθμό επιβατών.
Η νεότερη έρευνα της Ιαπωνίδας ιστορικού Nanako Murata-Sawayanagi έχει επισημάνει αυτές τις αντιφάσεις και γι' αυτό χρειάζεται προσοχή στους πολύ συγκεκριμένους συνολικούς αριθμούς.
Εκείνο όμως που προκύπτει από τις ελληνικές πηγές είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από την εικόνα μιας μοναδικής ηρωικής διάσωσης.
Το Tokei Maru φαίνεται να συμμετείχε σε μια σειρά μεταφορών προσφύγων από τη Σμύρνη προς τη Μυτιλήνη, τη Θεσσαλονίκη και τον Πειραιά. Και σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κλαυδιανού, αφού άφηνε ανθρώπους στην ασφάλεια, επέστρεφε για να πάρει κι άλλους.
Ίσως τελικά αυτή να είναι η δυνατότερη πλευρά της ιστορίας του.
Δεν έφυγε απλώς από τη Σμύρνη γεμάτο πρόσφυγες. Γύρισε πίσω.
Το Tokei Maru συνέχισε να ταξιδεύει μέχρι το 1931, όταν οδηγήθηκε για διάλυση στην Ιαπωνία.
Πηγές: «Εμπρός», Σεπτέμβριος 1922 · George Horton και αμερικανική διπλωματική αλληλογραφία · The New York Times, Σεπτέμβριος 1922 · έρευνα Nanako Murata-Sawayanagi, Toyo University · Lloyd's Register 1922–23 · National Diet Library of Japan.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου