ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ~ μετακίνηση, αλλά όχι τέλος ~

Αυτές τις ημέρες εορτάζουμε την Κοίμηση της Θεοτόκου, που όμως ονομάζεται με διαφορετικό τρόπο και "Μετάσταση".

Η ρίζα

Λίγες ρίζες έχουν χτίσει τόσο μεγάλο μέρος της ελληνικής σκέψης όσο το ρ. "ἵστημι":

• στάση, ανάσταση, κατάσταση,

• έκσταση, απόσταση, υπόσταση,

• σύσταση, διάσταση, περίσταση,

• ένσταση, αντίσταση, παράσταση, επανάσταση

— και μετάσταση.

Από το ρ. μεθίστημι (< μετά + ἵστημι): «τοποθετώ αλλού, μετακινώ». Στη μέση φωνή, μεθίσταμαι: «αλλάζω θέση».

Η αρχική σημασία ήταν «μετακίνηση – μετανάστευση».

Ο Πλάτων γράφει για «τῆς χώρας μετάστασις ἐξ οἰκείας ἐπ' ἀλλοτρίαν» (Τίμ. 82a) — τη μετακίνηση από την οικεία στην ξένη γη.

Η ιατρική σημασία ~

Ο Γαληνός χρησιμοποιεί τη "μετάστασιν" για τη μετάθεση της νόσου από μέλος σε μέλος. Τον 19ο αιώνα η δυτική ιατρική ανασύρει τον όρο (γαλλ. métastase) για τη διασπορά του καρκίνου — και η σημασία επιστρέφει στα νέα ελληνικά ως σημασιακό αντιδάνειο: η λέξη έμεινε πάντα ελληνική, αλλά με τη νέα σημασία ήλθε από ξένες γλώσσες. Ακόμη κι εκεί, η λέξη λέει το ίδιο: κάτι άλλαξε θέση.

Ο ευφημισμός του θανάτου ~

Ήδη στην ελληνιστική εποχή η λέξη σημαίνει «θάνατος, αναχώρηση από τη ζωή». Ο ρήτορας Μένανδρος γράφει: «βελτίων ἐστὶ τάχα ἡ μετάστασις τοῦ τῇδε βίου» — καλύτερη ίσως η μετάσταση από τούτη τη ζωή. Η ελληνική δεν είπε «εξαφάνιση, τέλος», αλλά μετακίνηση. 

 

 

 

 

Η εκκλησιαστική χρήση

Στην εκκλησιαστική γλώσσα συμβαίνει το εξής παράδοξο. Ενώ η μετοχή "μεταστάς" χρησιμοποιείται για τους κεκοιμημένους (λέξη που ζει ακόμη στη νεκρώσιμη ακολουθία και στα μνημόσυνα), η ίδια η λέξη "μετάστασις" δεν είναι συνώνυμο γενικά του θανάτου, αλλά του θανάτου ως «μετάβαση του σώματος από την επίγεια ζωή σε μια άλλη κατάσταση». Ειδικότερα σε επίπεδο εορτολογικό, η ορθόδοξη Εκκλησία ονομάζει "μετάστασιν" δύο και μόνο γεγονότα: του Ἰωάννου τοῦ Θεολόγου (26 Σεπτ.) και της Θεοτόκου.

Μετάσταση της Θεοτόκου ~

Μιλώντας για την κοίμηση και μετάσταση της Θεοτόκου αρκετοί μεταγενέστεροι πατέρες ερμήνευσαν τη λέξη "μετάσταση" ως λέξη που μέσα της περιέχει όχι μόνο τον θάνατο, αλλά και την ανάσταση (και ανάληψη του σώματος).

Η σημασία γίνεται εμφανής στην υμνογραφία της Κοίμησης της Θεοτόκου, όπου η λέξη "μεθίστημι" χρησιμοποιείται με δύο τρόπους.

α) μέση διάθεση, π.χ. στο Απολυτίκιο:

Ἐν τῇ Γεννήσει τὴν παρθενίαν ἐφύλαξας,

ἐν τῇ Κοιμήσει τὸν κόσμον οὐ κατέλιπες Θεοτόκε.

Μ ε τ έ σ τ η ς πρὸς τὴν ζωήν, μήτηρ ὑπάρχουσα τῆς ζωῆς,

καὶ ταῖς πρεσβείαις ταῖς σαῖς λυτρουμένη,

ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

β) αλλά και με ενεργητική διάθεση (ως ενέργεια του Χριστού για τη μητέρα του), π.χ. στο Κοντάκιο:

Τὴν ἐν πρεσβείαις ἀκοίμητον Θεοτόκον,

καὶ προστασίαις ἀμετάθετον ἐλπίδα,

τάφος καὶ νέκρωσις οὐκ ἐκράτησεν·

ὡς γὰρ ζωῆς Μητέρα,

πρὸς τὴν ζωὴν μ ε τ έ σ τ η σ ε ν,

ὁ μήτραν οἰκήσας ἀειπάρθενον.

Τη διδασκαλία περί της μεταστάσεως της Θεοτόκου ως λέξεως που κρύβει (κυριολεκτικά και μεταφορικά) την ίδια την ανάσταση, συγκεφαλαιώνει ο άγιος Νικόδημος Αγιορείτης (Εορτοδρόμιο). Παραθέτουμε σχετικό απόσπασμα, χάριν των ενδιαφερομένων για το ειδικότερο αυτό θέμα:

Διατί οὐ δημοσιεύεται ἐπ' Ἐκκλησίας ἡ τῆς Θεοτόκου

ἀνάστασις καί ἀνάληψις, ἀλλὰ μ ε τ ά σ τ α σ ι ς

μόνον αὐτῆς λέγεται;

Εἰς τοῦτο ἀποκρίνονται μερικοὶ

• πρῶτον, ὅτι ἡ τῆς Θεοτόκου ἀνάστασις καὶ ἀνάληψις δέν εἶναι μαρτυρημένη ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς· καθὼς εἶναι ἡ τοῦ Υἱοῦ αὐτῆς καὶ Θεοῦ ἀνάστασις καὶ ἀνάληψις·

• δεύτερον, διότι ἡ τῆς Θεοτόκου ἀνάστασις καὶ ἀνάληψις δόγμα ἐστὶ μυστικὸν ἐν μόνοις τοῖς λόγοις τῶν Πατέρων σημειούμενον, κατά τόν μέγαν Βασίλειον, «Τὰ μὲν δόγματα σιωπᾶται, τὰ δὲ κηρύγματα δημοσιεύεται» (Κάν. 91)·

• ἀποκρίνονται καὶ τρίτον, ὅτι ἡ μετάστασις εἶναι καθολικωτέρα τῆς ἀναστάσεως καὶ ἀναλήψεως· καθότι πᾶν τὸ ἀναστηθέν, ἢ ἀναληφθέν, μεθίσταται κατά τόπον·

ὅθεν ἡ μετάστασις λεγομένη ἐπὶ τῆς Θεοτόκου, καί τήν

ἀνάστασιν αὐτῆς συμπεριλαμβάνει, καὶ τήν ἀνάληψιν.

Μια λέξη που σημαίνει «αλλάζω θέση» — και έγινε διαδοχικά όνομα για: την μετανάστευση, την εξορία, την αρρώστια που εξαπλώνεται, τον θάνατο, και -τέλος- την υπέρβαση του θανάτου. Σαν να λέει: όχι "τέλος", αλλά "αλλού"..