«Μῆνιν ἄειδε, θεά» Έτσι ξεκινά η Ιλιάδα, το πρώτο σωζόμενο έργο της ελληνικής και ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Όχι η δόξα, ο έρως ή η μοίρα – ούτε καν ο Θεός. Αλλά ο θυμός. Η οργή του ήρωα που αδικείται και διεκδικεί το δίκιο του – μα που «μυρί᾽ Ἀχαιοῖς ἄλγε᾽ ἔθηκε» (σε χιλιάδες βάσανα έριξε τους Αχαιούς). Μια λέξη έντονη, φορτισμένη, με βαθιές ρίζες στην ιστορία και στη γλώσσα.
Η ετυμολογία της λ. παραμένει αβέβαιη. Έχουν προταθεί συσχετισμοί με το "μένω" και "μένος" («διαρκής θυμός»), με το λατινικό "manes" («νεκρές ψυχές»), ή με το "μαιμάω" («βράζω από θυμό»), χωρίς καμία πρόταση να θεωρείται πειστική. Παλαιότερη θεωρία σύνδεσης με το "μέμνημαι" (μέσω τύπου "μνᾱνις") έχει επίσης εγκαταλειφθεί. Πολύ ωραίο στιγμιότυπο να παραθέτει ο Αριστοτέλης τον Όμηρο, όπως εδώ, μιλώντας για τη λειτουργία των προοιμίων [Ρητορική 1415a] «ὁ δοὺς οὖν ὥσπερ εἰς τὴν χεῖρα τὴν ἀρχὴν ποιεῖ ἐχόμενον ἀκολουθεῖν τῷ λόγῳ.
διὰ τοῦτο «μῆνιν ἄειδε, θεά». «ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα».
(μετάφρ. Δ. Λυπουρλή)
«Δίνοντας λοιπόν —για να το πούμε έτσι— την αρχή
στο χέρι του ακροατή τον βοηθούμε να κρατηθεί γερά
από αυτήν και έτσι να παρακολουθήσει τον λόγο.
Εξού και τα προοίμια:
«Τραγουδά μου, θεά, τη μάνητα... »
«Μίλα μου, Μούσα, για τον άντρα...»
Και στην Παλαιά Διαθήκη η λέξη απαντά -με έντονο ηθικό φορτίο: «Μ ῆ ν ι ς καὶ ὀργὴ καὶ ταῦτά ἐστι βδελύγματα καὶ ἀνὴρ ἁμαρτωλὸς ἐγκρατὴς ἔσται αὐτῶν» — Σοφία Σειράχ 27,30
«ἐπικατάρατος ὁ θυμὸς αὐτῶν, ὅτι αὐθάδης, καὶ ἡ μ ῆ ν ι ς αὐτῶν, ὅτι ἐσκληρύνθη» — Γένεσις 49,7
Στη Νεοελληνική εξακολουθεί να χρησιμοποιείται, αλλά σε ύφος λόγιο (τα παραδείγματα από το Λεξικό των Απαιτητικών λέξεων):☛ Φυσικά, και στις δύο περιπτώσεις η αιτία των καταστροφών δεν ήταν η μ ή ν ι ς τού Θεού αλλά το μπάζωμα των ρεμάτων.
☛ Ορισμένα πολύ τολμηρά έργα του προκάλεσαν τη μ ή ν ι ν τού κοινού.
☛ Η μ ή ν ι ς τους συγκεντρώνεται εναντίον οποιουδήποτε ασκήσει κριτική στις θέσεις τους.
Συγγενείς λέξεις:◆ Θεομηνία – από "θεός" + "μῆνις", δηλώνει θεϊκή καταστροφή.
◆ Μερομήνια – λαϊκή μετεωρολογία με βάση τις πρώτες μέρες του Αυγούστου. Η ετυμολογία είναι αβέβαιη· αλλά έχει προταθεί η άποψη ότι "μερομήνια" < *νερο-μήνια «θυμωμένα νερά» (< νερά + -μήνια < μήνις «θυμός»), με την επίδραση τής λ. ημερομηνία
◆ Αλκμήνη – το όνομα της μητέρας του Ηρακλή, από το "ἀλκή" (δύναμη), συγγενές ενδεχομένως με τη ρίζα της "μῆνις".
Στη λαϊκή γλώσσα επέζησε ως "μάνητα" και εμφανίζεται συχνά στη δημώδη ποίηση. Οι Καζαντζάκης–Κακριδής πολύ χαρακτηριστικά απέδωσαν έτσι την πρώτη λέξη της Ιλιάδας: 
«Τη μ ά ν η τ α, θεά, τραγούδα μας...»Στον Ερωτόκριτο τη βρίσκουμε δεκάδες φορές. Σε μια χαρακτηριστική στροφή:
«Φόβοι, τρομάρες, μ ά ν η τ ε ς, και κύματα ως φουσκώσουν, δεν ημπορού' μιαν μπιστική φιλιά να ξεριζώσουν»
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου